Ο χώρος της ιστορικής επιστήμης συγκεντρώνει παραδοσιακά πλείστα πολιτικά χαρακτηριστικά, συχνά διαφοροποιημένης υφής και προέλευσης. Με άλλα λόγια, στο σώμα της Ιστορίας ασκούνται σταθερά οι περισσότερες και οι σημαντικότερες πολιτικές διαμάχες, ωστόσο συνάμα εκφωνούνται και οι μεγαλύτερες κοινοτοπίες («λαός που δεν γνωρίζει την ιστορία του είναι καταδικασμένος να την ξαναζήσει») αλλά και, αντίστροφα, εξοργιστικές α-νοησίες («τι τον ενδιαφέρει έναν 17χρονο τι συνέβη το 1963 με τη δολοφονία Λαμπράκη» είχε διερωτηθεί με περισσή αυτοπεποίθηση ο νυν πρωθυπουργός). Ταυτόχρονα, βαθαίνει όλο και περισσότερο επιστημολογικώς η συζήτηση για τη μεθοδολογία και τα όρια της Ιστορίας, κυρίως υπό τα ερωτήματα του πεδίου της ιστοριογραφίας. Εκείνο που μπορούμε να ισχυριστούμε με σχετική ασφάλεια είναι πως από την έναρξη της οικονομικής κρίσης στη χώρα εκτοξεύθηκε το ενδιαφέρον για τα βιβλία ιστορίας ακολουθώντας τη διεθνή τάση (κάτι που δεν συνέβη παραδόξως με τα βιβλία οικονομικού ενδιαφέροντος, έστω τα εκλαϊκευτικά) – μπορούμε να ανατρέξουμε στην αναπάντεχη (και σε εμπορικό επίπεδο) επιτυχία των βιβλίων του Σταύρου Παναγιωτίδη και του Μενέλαου Χαραλαμπίδη αλλά και –από την άλλη όχθη– εκείνων του Στάθη Καλύβα.

Μία από τις μείζονες φωνές που αναδείχτηκαν αυτή την τελευταία εικοσαετία είναι και ο Έντσο Τραβέρσο. Ασχολούμενος με το ιστορικό background συμβάντων που απασχολούν την παγκόσμια συγκυρία, εισερχόμενος συχνά στο πεδίο της διανοητικής και πολιτισμικής ιστορίας, εμφανίζει μια ιδιαίτερα επιβλητική στο κοινό επεξηγηματική δύναμη και ένα θελκτικό αφηγηματικό στιλ.

Ζητήσαμε από τρεις ανθρώπους που γνωρίζουν σε βάθος το έργο του να συνεισφέρουν κείμενα αποτιμητικά της σύνολης σκέψης του. Εξακολουθούμε να πιστεύουμε στη διανοητική επιρροή ανθρώπων που συλλαμβάνουν, διατυπώνουν, μετουσιώνουν προοδευτικές και ριζοσπαστικές ιδέες, εξού και μετά το περσινό μας αφιέρωμα στον Φρέντρικ Τζέιμσον, καθώς και αυτό που διαβάζετε σήμερα, θα επανέλθουμε με έτερους διανοητές/τριες.

Η Συντακτική Ομάδα των Παρεμβάσεων

 Μεταφασισμός

Στον Έντσο Τραβέρσο οφείλουμε μια ανανεωμένη και συγκροτημένη εξέταση του φαινομένου της ανόδου της Άκρας Δεξιάς στον σύγχρονο κόσμο. Ιταλός ιστορικός και διανοούμενος με μακρά σταδιοδρομία στα γαλλικά και αμερικανικά πανεπιστήμια, και πλούσια συνεισφορά στη μελέτη της σύγχρονης ευρωπαϊκής ιστορίας, ο Τραβέρσο συνδυάζει την ιστοριογραφική εμβρίθεια με την πολιτική και φιλοσοφική συγκρότηση, και εντάσσει την Άκρα Δεξιά στο ευρύτερο ιστορικό και πολιτισμικό πλαίσιο. Η ιστορική συνέχεια από το φασιστικό και το ναζιστικό παρελθόν του Μεσοπολέμου και του δεύτερου παγκόσμιου πολέμου ως τις σημερινές μορφές εθνικισμού και ξενοφοβίας, δεν είναι ποτέ μηχανική ούτε γραμμική. Επιτρέπει αντίθετα την αναγνώριση ομοιοτήτων και διαφορών και καθιστά την ανάλυσή του εξαιρετικά διεισδυτική και χρήσιμη.

Για να περιγράψει τις σύγχρονες μορφές της Άκρας Δεξιάς, ο Τραβέρσο χρησιμοποιεί τον όρο «μεταφασισμός» (post-fascism). Δεν πρόκειται για απλές αναβιώσεις του μεσοπολεμικού φασισμού, ούτε όμως είναι πλήρως αποκομμένες από εκείνον. Υποστηρίζει ότι πρόκειται για ένα μεταβατικό φαινόμενο, που φέρει την κληρονομιά του φασισμού αλλά λειτουργεί σε εντελώς διαφορετικό ιστορικό, κοινωνικό και πολιτικό περιβάλλον. Ο σημερινός μεταφασισμός είναι οικονομικά νεοφιλελεύθερος και κοινωνικά συντηρητικός και δεν στοχεύει στη δημιουργία ενός ολοκληρωτικού κράτους, όπως ο ιταλικός φασισμός ή ο γερμανικός ναζισμός. Οι σύγχρονες ακροδεξιές δυνάμεις χρησιμοποιούν τις διαδικασίες της φιλελεύθερης δημοκρατίας (εκλογές, κοινοβούλια, ΜΜΕ) για να εδραιωθούν. Αντί να απορρίπτουν ανοιχτά τη δημοκρατία, την εκμεταλλεύονται, δίνοντάς της έναν αυταρχικό και εθνικιστικό χαρακτήρα. Με κύριο άξονα την ξενοφοβία, τον ρατσισμό και την ισλαμοφοβία, η «απειλή» δεν είναι πλέον ο κομμουνισμός ή η Σοβιετική Ένωση αλλά οι μετανάστες, οι πρόσφυγες, οι «άλλοι». Ο Τραβέρσο υποστηρίζει ότι ο μεταφασισμός είναι ένα ρευστό φαινόμενο. Μπορεί σε ορισμένες περιπτώσεις να μετεξελιχθεί σε αυταρχικό καθεστώς, ενώ σε άλλες να ενσωματωθεί πλήρως στο κοινοβουλευτικό σύστημα.

Κυβερνήσεις όπως του Ντόναλντ Τραμπ, της Τζόρτζια Μελόνι, του Βίκτορ Όρμπαν ή του Χαβιέ Μιλέι (Αργεντινή) χρησιμοποιούν υπερεθνικιστική ρητορική, περιορίζουν την άσκηση βασικών δικαιωμάτων και ασκούν αυταρχικό έλεγχο των θεσμών, χωρίς όμως να καταργούν την εκλογική διαδικασία. Ομοίως, κόμματα όπως η Λέγκα του Ματέο Σαλβίνι και ο Εθνικός Συναγερμός της Μαρίν Λεπέν υιοθετούν την εθνικιστική και ρατσιστική ρητορική μιλώντας για «πατριωτισμό» και «εθνική κυριαρχία», αλλά συμμετέχουν κανονικά στο κοινοβουλευτικό σύστημα. Σε αυτό το πλαίσιο, ο Τραβέρσο επισημαίνει καίρια τα όρια της φιλελεύθερης δημοκρατίας ως ανάχωμα στην Ακροδεξιά. Θεωρεί ότι η κρίση αντιπροσώπευσης και η απαξίωση των πολιτικών θεσμών έχουν επιτρέψει την άνοδο ακροδεξιών δυνάμεων. Καταδεικνύει έτσι ότι η Άκρα Δεξιά δεν προκύπτει μόνο από «εξωτερικές» απειλές ή από τη δράση περιθωριακών ομάδων αλλά συχνά αναπτύσσεται μέσα από τα ίδια τα κενά και τις αδυναμίες του φιλελεύθερου συστήματος.

Ο Τραβέρσο παραμένει ιδιαίτερα σκεπτικός ως προς τη γενίκευση του όρου «λαϊκισμός» και ερμηνεύει την απήχηση της Άκρας Δεξιάς σε σχέση με τη σύγχρονη «πολυκρίση»: οικονομική, κοινωνική, πολιτική αλλά και πολιτισμική. Οι ανισότητες που δημιουργεί ο νεοφιλελευθερισμός, ο φόβος και η ανασφάλεια που η προπαγάνδα της εξουσίας κατευθύνει κατά των μεταναστευτικών ροών, και η διάρρηξη του κοινωνικού ιστού δημιουργούν πρόσφορο έδαφος για την ανάπτυξη της Ακροδεξιάς. Η συμβολή του Τραβέρσο εδώ είναι διπλή: αφενός δείχνει ότι οι νέες μορφές της Άκρας Δεξιάς είναι προϊόν ενός παγκόσμιου συστήματος σε κρίση, αφετέρου υπογραμμίζει ότι η απάντηση δεν μπορεί να είναι απλώς ηθική καταδίκη αλλά απαιτεί μια εναλλακτική πολιτική και κοινωνική πρόταση. Με αυτό τον τρόπο, η έρευνά του δεν είναι μόνο αναλυτική αλλά και βαθιά πολιτική.

Στα ελληνικά κυκλοφορούν δεκατρία έργα του από τα οποία τα έξι τουλάχιστον πραγματεύονται θέματα που σχετίζονται με τον φασισμό και το μεταφασισμό, τη ναζιστική βία, τον αναθεωρητισμό και τη μνήμη όλων των παραπάνω. Η ανάλυσή του δείχνει ότι η μνήμη δεν είναι ποτέ ουδέτερη αλλά αποτελεί πεδίο πολιτικών συγκρούσεων. Στο έργο του επισημαίνει πως η ιστορική μνήμη του Ολοκαυτώματος και της φασιστικής βίας έχει εργαλειοποιηθεί με διάφορους τρόπους, άλλοτε για την υπεράσπιση δημοκρατικών αξιών και άλλοτε για την απονομιμοποίηση κοινωνικών αγώνων. Όπως υπογραμμίζει, η πάλη ενάντια στην Ακροδεξιά περνά αναγκαστικά και μέσα από τον αγώνα για την ιστορική μνήμη, την υπεράσπιση της αλήθειας και την αποδόμηση των μύθων που συντηρούν τον εθνικισμό και τη μισαλλοδοξία.

Άννα Καρακατσούλη,

καθηγήτρια ΕΚΠΑ

Φωτογραφία: Quinn Dombrowski, στο flickr.com

Πάντα απέναντι στην εξουσία

Ο Έντσο Τραβέρσο, κατά τη γνώμη μου ο σημαντικότερος δημόσιος διανοούμενος της Δύσης, δεν συνηθίζει να μασάει τα λόγια του και αυτό είναι που τον διαχωρίζει από τους υπόλοιπους. Επίσης δεν αρνείται να μοιραστεί τις απόψεις του με το κοινό του, το οποίο στην Ελλάδα είναι αρκετά μεγάλο. Εγώ προσωπικά του έχω ζητήσει τρεις συνεντεύξεις στο διάβα του χρόνου και δεν μου αρνήθηκε καμία.

Στην τελευταία που του πήραμε με τον Τάσο Παππά, το Νοέμβριο του 2024, ρωτήσαμε το εξής: «Βλέπουμε ότι η ισραηλινή προπαγάνδα όπως και οι δυτικοί θεσμοί εξισώνουν συνεχώς τον αντισιωνισμό με τον αντισημιτισμό. Σίγουρα υπάρχει σκοπιμότητα σε αυτό. Θέλετε να μας το εξηγήσετε;»

«Το Ισραήλ είναι ένα κυρίαρχο και ανεξάρτητο κράτος και μπορεί να του ασκείται κριτική όπως σε κάθε άλλο κράτος της διεθνούς κοινότητας. Η κριτική στο Ισραήλ δεν είναι αντισημιτισμός, είναι κάτι απολύτως φυσιολογικό και μπορεί να πάρει τη μορφή του αντισιωνισμού, και ο αντισιωνισμός φυσικά δεν είναι κάποια μορφή αντισημιτισμού. Υπάρχουν βέβαια αντισιωνιστές που είναι και αντισημίτες. Γνωρίζουμε ότι στην ιστορία του ιουδαϊσμού και στην ιστορία του 20ού και του 21ου αιώνα χιλιάδες Εβραίοι υπήρξαν αντισιωνιστές. Το να εξισώνεις τον αντισιωνισμό με τον αντισημιτισμό είναι ένας τρόπος να νομιμοποιείς a priori κάθε ισραηλινή πολιτική. Και αυτό είναι απαράδεκτο».

Σε μια παλαιότερη συνέντευξη που του είχα πάρει το 2016, αναφερόμενος στο προσφυγικό δήλωνε: «Ιστορικά οι μετανάστες έγιναν πολλές φορές ο αποδιοπομπαίος τράγος σε όλες τις κοινωνικές κρίσεις. Τον 19ο αιώνα έπαιξαν αυτόν τον ρόλο στο πλαίσιο του εκσυγχρονισμού και σήμερα τον διαδραματίζουν στο πλαίσιο της διαδικασίας της παγκοσμιοποίησης. Η ιστορία επαναλαμβάνεται. Η ξενοφοβία σήμερα, όπως και στο παρελθόν, χρησιμοποιείται για να οριστεί αρνητικά η ταυτότητα κάποιων. Οι Ευρωπαίοι τη χρησιμοποιούν για να ορίσουν τον εαυτό τους ενάντια στους “άλλους”».

Και για τα καθήκοντα της Αριστεράς διευκρίνιζε: «Καταρχάς η Αριστερά πρέπει να συμμετέχει στο κίνημα αλληλεγγύης. Θα μπορούσε αυτή η κρίση να αποδειχτεί μια καλή ευκαιρία. Πρέπει να εξηγούμε ότι οι μετανάστες και οι πρόσφυγες μπορούν να γίνουν ένα σημαντικό πλεονέκτημα για την Ευρώπη και να συνεισφέρουν στο μέλλον της. Στην πλειονότητά τους είναι νέοι, μορφωμένοι και ειδικευμένοι. Όλα αυτά πρέπει να τα εξηγούμε καθαρά και δυνατά».

Όσο για τον ρόλο των διανοούμενων, εκεί είναι σχεδόν απόλυτος: «Υπάρχουν για να είναι κριτικοί της εξουσίας». Και συνεχίζει: «Η σιωπή των κριτικών διανοουμένων προέρχεται πιθανότατα από την εσωτερίκευση μιας ήττας». Τάσσεται δε υπέρ ενός ρεύματος σκέψης που ονομάζεται «επαναστατικός ρομαντισμός», που εκπροσωπείται από τον Μίκαελ Λεβί και τον Ρόμπερτ Σέιρ, αλλά πηγαίνει ακόμα πιο βαθιά στο παρελθόν, από τον Ρουσό ως τον Βάλτερ Μπένγιαμιν, περνώντας από τον σουρεαλισμό «που έμεινε κάτι σαν κρυφή παράδοση, ως την εμφάνιση της Πολιτικής Οικολογίας».

Φέρνει δε ως απτό παράδειγμα την υπόθεση Ντρέιφους στη Γαλλία του 1894 και το φλογερό Κατηγορώ του Εμίλ Ζολά στην εφημερίδα L’ Aurore (Η Αυγή), ο οποίος σπεύδει να υπερασπιστεί τον Ντρέιφους, τον οποίο το γαλλικό κράτος καταδίκασε εξαιτίας του αντισημιτισμού που ήταν κυρίαρχος εκείνη την εποχή. Το 1898 ο Ζολά καταδικάζεται για συκοφαντική δυσφήμιση του γαλλικού κράτους και από τότε δημιουργείται το πρότυπο του «δημόσιου διανοούμενου».

Τάσος Τσακίρογλου,

δημοσιογράφος

Σ.Δ. Aντισημιτισμός είναι η εχθρότητα, μίσος, προκατάληψη ή διάκριση εναντίον των Εβραίων, συμπεριλαμβανομένης της πεποίθησης ότι αποτελούν κίνδυνο για την κοινωνία και πρέπει να εξολοθρευθούν.

Αντισωνισμός: Ο αντισιωνισμός αντιτίθεται στην πολιτική ιδεολογία του σιωνισμού, ένα κίνημα που επιμένει σε όλες τις πολιτικές του εκφάνσεις να δίνει προτεραιότητα στα δικαιώματα των Εβραίων εις βάρος των Παλαιστινίων που ζουν εκεί, στην πατρίδα τους από αρχαιότατους χρόνους».

 Τρεις σκέψεις

Καταθέτω εδώ τρεις σκέψεις γύρω από την ιστοριογραφική σκέψη και παραγωγή του Έντσο Τραβέρσο, οι οποίες με κάποιο τρόπο προσπαθούν να απαντήσουν στο ερώτημα «σε τι μπορεί να φανεί χρήσιμο το έργο του στη δική μας κοινότητα, την ιστορική, αλλά και στην πολιτική».

Η πρώτη αφορά την ίδια την παραγωγικότητα της συγγραφής. Ο Τραβέρσο γράφει με συνέπεια και συστηματικότητα. Κι έχουμε την τύχη οι Εκδόσεις του Εικοστού Πρώτου να μεταφέρουν αυτή την παραγωγή στα ελληνικά, σε έξοχες μεταφράσεις. Αν παρακολουθήσει κανείς το έργο του στη χρονικότητά του, υπάρχει κάτι το εντυπωσιακό: 2007 «Διά πυρός και σιδήρου»· 2011 «Η Ιστορία ως πεδίο μάχης»· 2013 «Το τέλος της εβραϊκής νεωτερικότητας»· 2016 «Αριστερή μελαγχολία». Τι μας λέει αυτή η αδιάκοπη δραστηριότητα; Θα έλεγα ότι φανερώνει ένα επαγγελματικό ήθος. Έναν ιστορικό που δεν ανακυκλώνει –όπως επιβάλλει συχνά το ακαδημαϊκό παιχνίδι– τα ίδια και τα ίδια, αλλά κινείται διαρκώς με πραγματική διανοητική περιέργεια. Προφανώς υπάρχει ένα κοινό διανοητικό υπόστρωμα που τροφοδοτεί το έργο του – μια εγκύκλια παιδεία που σήμερα σπανίζει. Υπάρχουν μεν νήματα που συνδέουν τα βιβλία του, όμως αυτά εκβάλλουν κάθε φορά σε ένα διαφορετικό αντικείμενο μελέτης και ανάλυσης. Και αυτό είναι τελικά ένα διάβημα εντιμότητας –δεν βρίσκω λέξη καταλληλότερη– απέναντι στους αναγνώστες και τις αναγνώστριές του.

Η δεύτερη σκέψη αφορά την πολιτική οπτική. Ενδεικτική περίπτωση –αν και όχι μοναδική– είναι το πρόσφατο βιβλίο του «Η Γάζα μπροστά στην ιστορία». Ένα κριτικό δοκίμιο, γραμμένο σε πρώτο πρόσωπο, όπου ο συγγραφέας ξεκαθαρίζει τη θέση του: «η δική μου σκοπιά (…) δεν συμπίπτει με τα αξιώματα αυτού του μικρού μέρους του κόσμου που ονομάζουμε Δύση, η οποία ισχυρίζεται ότι κατέχει το μονοπώλιο, όχι μόνο της εξουσίας, αλλά και της ηθικής». Η αυτοπεποίθηση του χωρίου αυτού δεν είναι ρητορική· πηγάζει από μια στέρεη –όχι δογματική, στέρεη– πολιτική ανάγνωση, αλλά και την επίγνωση ότι οι διανοούμενοι, ακόμα και όταν επαίρονται για την αντικειμενικότητά τους, αναπόφευκτα παίρνουν θέση σε όσα συμβαίνουν γύρω τους. Ή, για να το πούμε διαφορετικά, τα θέματα που επιλέγουν να μελετήσουν μαρτυρούν κάτι για τους ίδιους.

Από εδώ απορρέει η τρίτη σκέψη. Ο Τραβέρσο έχει σαφή πολιτική τοποθέτηση, αλλά αυτή δεν τον οδηγεί σε μια περιχαράκωση στα εύκολα. Προέρχεται από μια διανοητική παράδοση που είναι αιρετική· ασκεί κριτική απέναντι στον ίδιο της τον εαυτό και μπαίνει σε διάλογο με το επιχείρημα της άλλης πλευράς, όποια κι αν είναι αυτή. Η ιδέα του «ευρωπαϊκού εμφυλίου πολέμου» ήταν ταυτισμένη με μια εξαιρετικά συντηρητική γερμανική «αναθεωρητική» ιστοριογραφική παραγωγή που επιχείρησε να σχετικοποιήσει τη ναζιστική φρικαλεότητα. Στο «Διά πυρός και σιδήρου» ο Τραβέρσο εισέρχεται σε αυτή την προβληματική για να δείξει τη σύγχρονη πολιτική λειτουργία της θεωρίας των δίδυμων ολοκληρωτισμών. Αλλά δεν μένει εκεί. Στην Αριστερή μελαγχολία και στην Επανάσταση προχωρά σε μια ανατομία –που απαιτεί βιωματική εμπειρία, κάτι που είτε το διαθέτεις είτε όχι– της δυναμικής και της ματαίωσης των χειραφετικών ιδεών. Έτσι σκιαγραφεί εντέλει το πού βρισκόμαστε: στο σημείο όπου η μελαγχολία συναντά την αμηχανία. Κι όμως, ούτε εδώ σταματά. Όχι επειδή πιστεύει σε κάποια νομοτέλεια της ταξικής πάλης, αλλά επειδή πιστεύει στην ταξική πάλη και στις σύγχρονες –πολυεπίπεδες και διαθεματικές– διαστάσεις της.

Οι σκέψεις αυτές αποτελούν μετεξέλιξη σημειώσεών μου στη δημόσια συζήτηση με τον Έντσο Τραβέρσο και τον Τάσο Τσακίρογλου, τον Οκτώβριο του 2023 στην Αθήνα.

Κωστής Καρπόζηλος,
ιστορικός

politeianet.gr/ ENZO TRAVERSO: Βιβλία & Βιογραφία - Βιβλιοπωλείο Πολιτεία   

Σήμερα έμαθα ότι κάθε χρόνο το δεύτερο Σάββατο του Οκτωβρίου είναι αφιερωμένο στην Παγκόσμια Ημέρα Ξενώνων και Ανακουφιστικής Φροντίδας (World Hospice and Palliative Care Day – WHPCD). Φέτος θα τιμηθεί το Σάββατο 11 Οκτωβρίου 2025.

Η Παγκόσμια Ημέρα Ξενώνων και Ανακουφιστικής Φροντίδας (World Hospice and Palliative Care Day – WHPCD) είναι μια ενιαία ημέρα δράσης για να γιορτάσουμε με μιά φωνή και να υποστηρίξουμε τους Ξενώνες και την Ανακουφιστική Φροντίδα από άκρη σε άκρη του πλανήτη. Έχει καθιερωθεί να πραγματοποιείται το δεύτερο Σάββατο του Οκτωβρίου κάθε έτους.