Υπολείμματα του γνωστού χορού των αρχαίων τραγωδιών ήταν για αιώνες οι γέροι στα χωριά, στις κωμοπόλεις και τις πόλεις. Η μόνη αλλαγή που έγινε ήταν η στάση. Στα προ Χριστού χρόνια ήταν όρθιοι και πιο "ένας" Ιανός, ενώ μετά κάτσανε ( σε καρέκλες, σε πεζούλες, σε στασίδια, σε πέτρες και σε καϊκια κι γινόντουσαν τρισυπόστατοι σαν την Αγία Τριάδα)
Για αιώνες η σχέση των γέρων με την υπόλοιπη ενεργή κοινότητα είχε διακυμάνσεις, αλλά ποτέ δεν έσβησε. Πρόσεχε η κοινότητα και άκουγε με ενδιαφέρον τη γνώμη τους, τις εμπειρίες τους και τις γνώσεις τους. Ήταν γι'αυτούς η φωνή της ανεπαισθήτως μεταβαλλόμενης παράδοσης και σχεδόν τους υπάκουε. Και όσο πέρναγε η μπογιά της αντίληψης, πως ο κόσμος που θα παραδώσουμε στους επόμενους είναι πάνω κάτω ο κόσμος που μας παρέδωσαν οι προηγούμενοι, η σχέση αυτή ήταν ζωντανή και βοηθούσε αμφότερες τις πλευρές. Όταν έπαψε να ισχύει η αίσθηση της συνέχειας, όταν η ατομική πρωτοβουλία άρχισε να παίρνει τα ινία και να ψάχνει ο καθένας τους προσωπικούς του δρόμους, οι γέροι πετάχτηκαν στο περιθώριο της ιστορίας και ήταν τότε που τους αποκαλέσαμε "τιμημένα γηρατειά". Είχαμε αρχίσει να μπαίνουμε στην εποχή όπου όλοι αρνιόντουσαν να γεράσουν. Δεν το άντεχαν και επινοούσαν χιλιάδες κόλπα, τεχνικές και μάσκες για να μην γίνεται αυτό ορατό. Στις μέρες μας αυτή η αντίληψη έχει εξελιχθεί τόσο πολύ και συχνά μπερδεύεσαι να ξεχωρίσεις μια πενηντάρα από μια τριαντάρα. Πρέπει να πλησιάσεις πολύ κοντά για να καταλάβεις τις βιολογικές ηλικίες τους. Συχνά αυτό έχει επιπτώσεις και στην συμπεριφορά. Ένας παλιμπαιδισμός φυτρώνει μέσα σ'αυτήν την τεχνιτή παραποίηση της εικόνας. Λες και οι σχέσεις αλλά και οι κοινωνίες μας να έχουν ανάγκη όλο και λιγότερο από την ψύχραιμη και ώριμη σκέψη;
Για τις ψυχολογικές ηλικίες κι γι'αυτό που λέμε είμαι τόσο όσο νιώθω, προφανώς ο χρόνος βαραίνει όλους τους ανθρώπους. Κανείς δε γλυτώνει. Αλλά εδώ συναντάμε αρκετές εξαιρέσεις που όσο κι αν πλησιάσεις κοντά δεν θα καταφέρεις να εντοπίσεις τη διαφορά ηλικίας. Πολλοί μεγάλοι άνθρωποι εξακολουθούν να έχουν νεανική ζωντάνια και μια δημιουργικότητα που σε αφήνει άναυδο. Ένα χαρακτηριστικό, που πιθανόν να συνεισφέρει τον οβολό του σ'αυτήν την παρατεταμένη διάθεση παραγωγής έργου και αναζήτησης δεσμών, είναι η εξωστρέφεια / διαφάνεια. Και αν κάτι μένει να πάρουμε από τους αρχαίους μας στο θέμα αυτό, είναι το άνοιγμα στη χαρά και τον πόνο του άλλων, το άπλωμα του χεριού μας και το ξεκλείδωμα της πόρτας μας. Μακάρι όλο και περισσότεροι να σκαρφαλώνουν σε τέτοια ύψη.
Το άρθρο του κ.Καραποστόλη που ακολουθεί, δημοσιεύτηκε στην Καθημερινή.
Πώς γίνεται σήμερα αντιληπτή τραγωδία; Ποιοι είναι αυτοί που με μια φωνή υποδεικνύουν στους ήρωες τι θα πράξουν;
Οι κερκίδες των αρχαίων θεάτρων γεμίζουν και πάλι με πλήθη. Οι θεατές προσέρχονται, τακτοποιούνται στις θέσεις τους, παρακολουθούν την παράσταση και επισφραγίζουν το τέλος της με ένα χειροκρότημα, που πιο πολύ και από το να ανταμείβει τους ηθοποιούς, σκεπάζει τις πολλές απορίες που γεννήθηκαν στο κοινό.
Είναι, πράγματι, αδύνατον να μην απορήσει ο σύγχρονος θεατής για τον τρόπο με τον οποίο οι ήρωες στην αττική τραγωδία βιώνουν τα πάθη τους. Τα βιώνουν φωναχτά! Τους βλέπουμε να ανακοινώνουν αυτά που εμείς θα θεωρούσαμε μύχιες υποθέσεις μας, σε μια περίεργη ομάδα συμπολιτών τους που τους περιτριγυρίζει, τους ακούει, τους θέτει ερωτήματα και τους δίνει τη γνώμη της. Είναι ο χορός, αυτό που περισσότερο από οτιδήποτε άλλο δυσκολεύεται να καταλάβει σήμερα ο θεατής. Γιατί να παρουσιάζονται οπωσδήποτε αυτοί οι μεσολαβητές; Γιατί να ανακόπτουν κάθε τόσο τη δράση;
Αν ήταν ειλικρινείς, οι περισσότεροι από τους θεατές θα ομολογούσαν ότι το νόημα που έχουν οι παρεμβολές του χορού τους ξεφεύγει. Το πολύ πολύ να δεχθούν τον παρηγορητικό του ρόλο. Κατανοητό να δέχεται ο ήρωας εκδηλώσεις συμπαθείας ή οίκτου από κάποιους που δεν βρίσκονται στην ίδια μ’ εκείνον οδυνηρή κατάσταση. Αυτό το καταλαβαίνει ο θεατής. Του το έχει μάθει, άλλωστε, η εποχή του πως οι άλλοι είναι αρκετά χρήσιμοι, όταν μπορούν να του πουν δυο λόγια συμπονετικά, για να μη νιώσει πως είναι ολότελα μόνος. Αλλά πέρα απ’ τα λόγια συμπαράστασης υπάρχουν και οι παραινέσεις. Ο χορός συμβουλεύει τον ήρωα, του υπενθυμίζει πράγματα που μες στα πάθη του τα ξεχνά. Και είναι τότε που στις κερκίδες αρχίζουν να πλανώνται ερωτήματα.
Οι «ειδικοί»
Ποιοι είναι αυτοί, που όλοι μαζί, με μια φωνή, υποδεικνύουν στους ήρωες το τι θα πράξουν; Δεν είναι ένας ή δύο κοντινοί φίλοι, δεν είναι ούτε και κάποιοι ειδικοί στη χορήγηση συνταγών ευτυχίας, σαν κι αυτούς που στις μέρες μας πληρώνονται για να δείχνουν στους πελάτες τους πώς να παίρνουν μια απόφαση, πώς να στεριώνουν ένα γάμο, ή πώς να βρίσκουν τη σιγουριά που τους λείπει. Οι ειδικοί υπόσχονται στους πελάτες τους ότι θα τους μάθουν να ζουν και οι πελάτες όταν πάνε στο θέατρο λειτουργούν κι εκεί σαν πελάτες: περιμένουν να δουν στη σκηνή τη ζωή σαν ψυχόδραμα με θεραπευτική κατάληξη.
Πλην όμως, το έργο τούς διαψεύδει· αυτό που βλέπουν δεν μοιάζει καθόλου με το δράμα ενός προσώπου ή ενός χαρακτήρα. Βασανίζεται, βέβαια, ο ήρωας από εσωτερικές αμφιβολίες, δεν σπαράσσεται όμως έως το τέλος, δεν καταποντίζεται σε βάθη ανοιγμένα στη συνείδησή του. Αν ήταν ο Αμλετ, ο Οθέλλος ή η Εντα Γκάμπλερ, θα πάλευε με αλληλοσυγκρουόμενες επιθυμίες και φόβους κι ένα μέρος της έντασης και της σαγήνης που ασκούν τέτοια έργα οφείλεται ακριβώς στο ότι οι κρυφές αυτές τρικυμίες δεν βγαίνουν στο φως παρά μόνο βίαια και αθέλητα. Πόση διαφορά με τους αρχαίους ήρωες, με τους αρχαίους Ελληνες! Αυτοί δεν διστάζουν καθόλου να απευθυνθούν στους ομοίους τους. Ανακοινώνουν τον πόνο τους που χωρίς δημόσιους μάρτυρες θα ήταν όχι μόνο πιο οξύς αλλά και άγονος.
Οταν η Ηλέκτρα, η Αντιγόνη ή ο Οιδίπους συνδιαλέγονται με τον χορό, δεν καταφαίνεται, όπως νόμισαν μερικοί Δυτικοί μελετητές, η αδυναμία τους να μείνουν μόνοι με τη δυστυχία τους, καταφαίνεται, αντίθετα, η δύναμή τους να εμπιστεύονται εκείνους με τους οποίους ενώνονται κάτω από την ίδια μοίρα. Κοινότητα των θνητών, κοινότητα των ομοιοπαθών. Από εδώ ξεπροβάλλει ο χορός. Είναι ο εκπρόσωπος της κοινότητας, επιφορτισμένος να βγάλει αποστάγματα από την πείρα του καθενός κι αυτή την πείρα να την προσφέρει σε όποιον πληγώνεται ατομικά.
«Κοινή γνώμη»
Ο νεώτερος δυτικός πολιτισμός απομακρύνθηκε απ’ αυτή την αντίληψη τόσο πολύ ώστε σήμερα να μην μπορεί να βάλει στη θέση της κοινής πείρας ή της κοινής αίσθησης τίποτα - εκτός από την κενολογία της «κοινής γνώμης». Αφού ύμνησε αρχικά το άτομο, στη συνέχεια το εγκατέλειψε στην τύχη του. Το έκανε ανίκανο να διακρίνει κάτι που να διασυνδέει τα παθήματα και τις χαρές ενός ανθρώπου με τα παθήματα και τις χαρές ενός άλλου. Οσα συνέβαιναν έξω από την ιδιωτική σφαίρα έπαιρναν την όψη απειλητικά ασυναρμολόγητων φαινομένων. Ετσι, οι άνθρωποι αποσύρθηκαν προς τα μέσα· αμύνθηκαν με την ενδοστρέφεια, μετέτρεψαν τα πάντα σε «ψυχολογία». Οσο για το δυτικό θέατρο η εξέλιξη ήταν ανάλογη: βασιλιάς στη σκηνή ανεδείχθη ο μονόλογος με τον οποίο τα πρόσωπα αυτοαναλύονται και αυτοδιαιρούνται σε κομμάτια από τα οποία ουδέποτε όμως προκύπτει σύνθεση.
Επειτα απ’ όλα αυτά πώς να καταλάβει ο θεατής τις νουθεσίες και τα γνωμικά του αρχαίου χορού; Αυτοί οι γέροντες ή οι γυναίκες, οι τόσο καλά συντονισμένοι μεταξύ τους, μιλούν επιγραμματικά για τον «κόσμο». Ο θεατής, όμως, θα προτιμούσε να μιλούν για τη «δική του περίπτωση». Δεν συμβαίνει αυτό, κι εκείνος ξαναγυρίζει απογοητευμένος στο σπίτι του. Τι μπορούμε να κάνουμε γι’ αυτόν; Ας του ευχηθούμε τουλάχιστον, την επόμενη φορά που θα πάει σε παράσταση να πάρει μαζί του λιγότερο «εαυτό».
