Παναγιώτης Τούντας ( Σμύρνη, 1886 - Αθήνα, 23 Μαΐου 1942). Ναι, μιλάμε για τον αναμφίβολα χαρισματικότερο συνθέτη της Σμύρνης. Όταν αναφερόμαστε στον Παναγιώτη Τούντα, αυτό το ιστορικό πρόσωπο της ελληνικής μουσικής, στην ουσία μιλάμε για έναν πρόσφυγα από τη Μικρά Ασία στην Αθήνα του 1923 που αμέσως έδειξε το μεγάλο ταλέντο του, προσχώρησε στη δισκογραφία της εποχής και φανέρωσε μία τραγουδοποιία πλούσια, δεξιοτεχνική και αμεσότατη.
Γνώστης της μουσικής, προερχόμενος από ένα πολυπολιτισμικό χωνευτήρι, ο Τούντας συνέθεσε ρεμπέτικα, αμανέδες, σμυρναίικα, ελαφρά και δημοτικοφανή τραγούδια, τα περισσότερα από τα οποία ηχογράφησαν σε πρώτες εκτελέσεις η Ρόζα Εσκενάζυ, η Μαρίκα η Πολίτισσα, η Ρίτα Αμπατζή, ο Αντώνης Νταλγκάς, ο Ευάγγελος Σωφρονίου και ο Στελλάκης Περπινιάδης.
Από τα τραγούδια του ξεχωρίζουν: « youtu.be/ Η Γκαρσόνα, Ρίτα Αμπαζή, στίχοι μουσική Παναγιώτης Τούντας, 1936 » (παλιό μικρασιάτικο), «Νέα Σμυρνιωτοπούλα», «Το κουκλί της Κοκκινιάς»,
« youtu.be/ ΛΙΛΗ ΣΚΑΝΔΑΛΙΑΡΑ, 1931, ΡΟΖΑ ΕΣΚΕΝΑΖΥ »,
« youtu.be/ Ο Κοκαϊνοπότης , με την Μαρίκα την Πολίτισα, του Παναγιώτη Τούντα, 1932 », «Το Μαριανθάκι», «Το Σωφεράκι»,,
«Στους Ποδαράδες», «Φτώχεια μαζί με την τιμή», «Νίνα», « youtu.be/ ΜΙΚΡΟ ΜΕΛΑΧΡΟΙΝΟ, 1940, Π. ΤΟΥΝΤΑΣ, Ι. ΜΠΕΡΝΙΔΑΚΗΣ »,
«Θα σε κάνω μενεξέ», «Εγώ θέλω πριγκιπέσσα», « youtu.be/ Ειν' ευτυχής ο άνθρωπος - Στράτος Παγιουμτζής 1940 (Π.Τούντα) »,
youtu.be/ Εργάτης Τιμημένος - Κώστας Ρούκουνας, του Παναγιώτη Τούντα, 1932
«Περσεφόνη μου γλυκειά», « youtu.be/ Κουβέντες στη φυλακή, Στελλάκης Περπινιάδης, του Π. Τούντα, 1936, »,
«Πεισματάρα μου», «Αλάνης πια δεν είμ' εγώ»,
« youtu.be/ Αμάν Κατερίνα μου - Στελλάκης Περπινιάδης 1936 (Π.Τούντα) »,
«Σαν πεθάνω, βρε μανούλα», «Τα ζουμπουλένια μάτια σου»,
« youtu.be/ Ρόζα Εσκενάζυ - Δημητρούλα μου, Παναγιώτης Τούντας, 1936 »,
« youtu.be/ Βαρέθηκα τον ναργιλέ του Παπάζογλου και τον Χάρο τον αντάμωσαν του Τούντα, με τον Ιορδάνη Τσομίδη »
«Όνειρο ενός μπεκρή», «Τουρκοπούλα μου», « youtu.be/ ΑΕΡΟΠΛΑΝΟ ΘΑ ΠΑΡΩ , 1932, ΡΟΖΑ ΕΣΚΕΝΑΖΥ, ΣΤΕΛΛΑΚΗΣ ΠΕΡΠΙΝΙΑΔΗΣ », «Τομπουρλίκα», «Τα τσόκαρα», κ.ά.
« www.youtube.com/ ΜΠΙΝΤΑ ΓΙΑΛΑ*, 1933, ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΤΟΥΝΤΑΣ, ΣΤ. ΠΕΡΠΙΝΙΑΔΗΣ »
- * «Μπίντα» (bint): Αραβική λέξη που σημαίνει «κόρη μου» ή «κορίτσι μου».
- «Γιάλα» (yalla): Αραβική έκφραση που μεταφράζεται ως «έλα» ή «άντε»
Τραγούδια που λες και ήταν ανέκαθεν εκεί έξω δωρεάν για όλους και που έγιναν πέρα από την όποια επικαιρότητα ένα μ'εμάς, φέρνοντάς μας κοντά στα γλέντια μας, τραγουδώντας τα και χορεύοντάς τα στις παρεές μας. Ήταν τότε που δεν ψάχναμε να βρούμε ποιανού ήταν γιατί νομίζαμε ότι ήταν παραδοσιακά κι ίσως γι'αυτό μας έφτιαχαν το κέφι όσο χάλια κι αν είμασταν.
Εδώ ολόκληρο το άρθρο για τον χαρισματικότερο συνθέτη από τη Σμύρνη. lifo.gr/culture/music
Βίκυ Μοσχολιού ( Μεταξουργείο, 23 Μαΐου 1943 - Αθήνα, 2005).
Manos Lambrakis. Γεννήθηκα στην Αγία Βαρβάρα τότε που η Αθήνα δεν είχε ακόμη γίνει πόλη χωρίς μνήμη. Ήταν άλλος κόσμος. Χώματα, πηγάδια, αυλές, γυναίκες που μιλούσαν χαμηλόφωνα τα καλοκαίρια καθαρίζοντας φασολάκια, άντρες κουρασμένοι από τη δουλειά και τον πόλεμο, άνθρωποι που δεν εξηγούσαν πολλά γιατί είχαν δει πολλά. Δέκα σπίτια όλα κι όλα τριγύρω και μια αίσθηση πως η ζωή βρίσκεται ακόμη κοντά στη γη. Ο πατέρας μου είχε το ωραιότερο γραμμόφωνο της γειτονιάς. Αυτό θυμάμαι πιο έντονα από όλα. Το γραμμόφωνο. Έβαζα το αυτί μου επάνω του σαν να προσπαθούσα να ακούσω τον ίδιο τον κόσμο να ανασαίνει. Ο Στράτος, ο Μάρκος, ο Τσιτσάνης, ο Κυριακός. Αυτές οι φωνές δεν έμπαιναν απλώς μέσα μου. Με διαμόρφωναν. Και σήμερα ακόμη πιστεύω πως ο άνθρωπος δεν τραγουδά πραγματικά ό,τι μαθαίνει. Τραγουδά αυτό που άκουσε παιδί χωρίς να το καταλαβαίνει.
Η γειτονιά μου είχε φτώχεια αλλά όχι ασχήμια. Αυτό δεν το καταλαβαίνουν εύκολα σήμερα. Η μεταπολεμική Ελλάδα ήταν φτωχή αλλά είχε ακόμη μια αίσθηση λαϊκής αξιοπρέπειας. Οι άνθρωποι ντρέπονταν, αγαπούσαν, πενθούσαν αλλιώς. Δεν υπήρχε αυτή η ακατάπαυστη φασαρία του σήμερα. Υπήρχε σιωπή. Και μέσα στη σιωπή αυτή μεγάλωσα εγώ. Ανέβαινα στις ταράτσες με μια παλιά σωλήνα για μικρόφωνο και τραγουδούσα κοιτώντας τις αμυγδαλιές και τα χωράφια. Νομίζω πως εκεί γεννήθηκε η φωνή μου. Όχι στα στούντιο. Όχι στα πάλκα. Στην ανάγκη ενός κοριτσιού να ακουστεί μέσα σε έναν κόσμο που δεν μιλούσε εύκολα για όσα πονούσαν.
Η Μοσχολιού δεν τραγούδησε ποτέ για να εντυπωσιάσει. Αυτό το κατάλαβα πολύ αργά. Στην αρχή νόμιζα πως τραγουδούσα επειδή είχα καλή φωνή. Ύστερα κατάλαβα ότι τραγουδούσα για να μη σπάσω. Το λαϊκό τραγούδι είναι ακριβώς αυτό: άνθρωποι που κρατιούνται όρθιοι την τελευταία στιγμή πριν λυγίσουν. Γι’ αυτό όταν ο Θεοδωράκης είπε «η φωνή σου είναι βιολοντσέλο», δεν μιλούσε για χροιά. Μιλούσε για το βάθος του τραύματος. Οι μεγάλες λαϊκές φωνές δεν έχουν μόνο τεχνική. Έχουν πληγή. Κι εγώ ήμουν γεμάτη πληγές που δεν ήξερα να εξηγώ. Η δική μου γενιά δεν ψυχολογούσε τον εαυτό της. Τραγουδούσε τον καημό της και συνέχιζε.
Όταν βγήκα πρώτη φορά στην «Τριάνα» με τον Μπιθικώτση, αισθάνθηκα ότι μπαίνω σε ένα μεγάλο νυχτερινό σχολείο της Ελλάδας. Εκεί έβλεπες όλη τη χώρα συγκεντρωμένη: εργάτες, ναυτικούς, ανθρώπους της βιοπάλης, γυναίκες μόνες, άντρες που είχαν χάσει αδέλφια στον Εμφύλιο και δεν μιλούσαν ποτέ γι’ αυτό. Το λαϊκό πάλκο τότε δεν ήταν διασκέδαση. Ήταν σχεδόν κοινωνική λειτουργία. Οι άνθρωποι έρχονταν να ξεχάσουν, να πιουν, να ερωτευτούν, να πονέσουν μαζί. Και το κοινό καταλάβαινε αμέσως ποιος είναι αληθινός και ποιος όχι. Ο λαϊκός άνθρωπος μπορεί να μην ξέρει θεωρία, αλλά καταλαβαίνει το ψέμα αμέσως. Εγώ δεν ήξερα ποτέ να υποκρίνομαι. Ούτε στη ζωή ούτε στο τραγούδι.
Πολλοί με είπαν συντηρητική. Και ίσως να ήμουν. Πίστευα στον Θεό, στην οικογένεια, στην πατρίδα. Δεν ντράπηκα ποτέ να το πω. Αλλά υπάρχει κάτι που δεν κατάλαβαν πολλοί διανοούμενοι εκείνα τα χρόνια: ότι ο λαϊκός άνθρωπος μπορεί να είναι βαθιά παραδοσιακός και ταυτόχρονα βαθιά ελεύθερος. Εγώ δεν μάσαγα εύκολα απέναντι στην εξουσία. Τραγουδούσα Θεοδωράκη όταν ήταν απαγορευμένος όχι για να κάνω αντίσταση θεατρικά, αλλά γιατί δεν άντεχα την αδικία. Ο γενναίος άνθρωπος δεν κοκορεύεται. Κάνει αυτό που θεωρεί σωστό και προχωρά. Και η δική μου γενιά είχε ακόμη αυτή την ηθική. Δεν κάναμε δημόσιες δηλώσεις ηρωισμού κάθε μέρα. Κρατούσαμε μέσα μας μια γραμμή και προσπαθούσαμε να μην την προδώσουμε.
Ο Χατζιδάκις, ο Θεοδωράκης, ο Ξαρχάκος, ο Ζαμπέτας… όλοι διαφορετικοί κόσμοι. Και όμως όλοι κουβαλούσαν την ίδια μεγάλη αγωνία για την Ελλάδα. Σήμερα οι άνθρωποι ξεχνούν ότι το τραγούδι εκείνης της εποχής δεν ήταν αποκομμένο από την Ιστορία. Η Ελλάδα μετά την Κατοχή και τον Εμφύλιο προσπαθούσε να σταθεί όρθια. Και το λαϊκό τραγούδι έγινε η μεγάλη υπόγεια ψυχανάλυση αυτής της χώρας. Οι άνθρωποι που δεν μπορούσαν να μιλήσουν για τον πόνο τους, τον τραγουδούσαν. Γι’ αυτό τα τραγούδια εκείνα αντέχουν ακόμη. Γιατί μέσα τους υπάρχει αληθινή ζωή. Αληθινή φτώχεια. Αληθινός έρωτας. Αληθινή απώλεια. Όχι κατασκευή.
Με τη Μαρινέλλα μας έβαζαν συνεχώς απέναντι λες και ήμασταν δύο στρατόπεδα. Δεν το έβλεπα έτσι. Η Μαρινέλλα ήταν μεγάλη αρτίστα, εξωστρεφής, λαμπερή, θεατρική. Εγώ ήμουν αλλιώς. Πιο εσωτερική. Πιο δωρική ίσως. Δεν με ενδιέφερε να κατακτήσω τη σκηνή με εντυπωσιασμό. Ήθελα να μπω μέσα στο τραγούδι. Να το πω σαν να αφορά τη ζωή μου. Και πολλές φορές αφορούσε πράγματι τη ζωή μου. Το «Χάθηκε το φεγγάρι», τα «Δειλινά», τα «Τραίνα»… δεν τα είπα ποτέ σαν επιτυχίες. Τα είπα σαν να μιλούσα για ανθρώπους που ήξερα. Για γειτονιές που είχα δει. Για γυναίκες που περίμεναν κάποιον να γυρίσει και δεν γύριζε ποτέ.
Όσο περνούσαν τα χρόνια, φοβόμουν κάτι περισσότερο κι από τη φθορά της φωνής. Φοβόμουν μήπως χάσω τη λαϊκότητά μου. Μήπως απομακρυνθώ τόσο από τη γειτονιά μου ώστε πάψω να καταλαβαίνω τον κόσμο που με έκανε αυτό που έγινα. Υπάρχει μια στιγμή πολύ επικίνδυνη για κάθε καλλιτέχνη: όταν αρχίζει να πιστεύει τον μύθο του. Εγώ δεν τον πίστεψα ποτέ πραγματικά. Ίσως γιατί μέσα μου έμενα πάντα το κορίτσι από την Αγία Βαρβάρα που άκουγε γραμμόφωνο με ανοιχτό το παράθυρο. Γι’ αυτό και έφυγα από τα «μπουλούκια» και πήγα στις μπουάτ. Ήθελα να με ακούνε προσεκτικά. Χωρίς σπασμένα πιάτα. Χωρίς φασαρία. Ήθελα το τραγούδι να επιστρέψει ξανά στην ουσία του.
Καμιά φορά με ρωτούν γιατί ο κόσμος ακόμη ακούει τη Μοσχολιού. Δεν ξέρω αν είναι η φωνή. Υπήρξαν μεγάλες φωνές στην Ελλάδα. Νομίζω πως ο κόσμος αναγνωρίζει όταν κάποιος έμεινε ίδιος μέσα στον χρόνο. Δεν άλλαξα αυτά που πίστευα επειδή άλλαζαν οι εποχές. Δεν προσπάθησα να γίνω κάτι άλλο για να φανώ μοντέρνα ή αποδεκτή. Αυτό είναι τελικά το πιο σπάνιο. Να μένεις ο εαυτός σου χωρίς να γίνεσαι φανατικός ή σκληρός. Να κρατάς την πίστη σου, τη λαϊκότητά σου, τη ντροπή σου, την αξιοπρέπειά σου μέσα σε έναν κόσμο που αλλάζει συνεχώς προσωπείο.
Στο τέλος της ζωής, ξέρετε, δεν σκέφτεσαι τις επιτυχίες. Σκέφτεσαι εικόνες. Τη μάνα σου στην αυλή. Το γραμμόφωνο του πατέρα σου. Ένα καλοκαιρινό βράδυ στην Αγία Βαρβάρα. Τον Ζαμπέτα να γελά. Τον Θεοδωράκη να σηκώνει τα χέρια σαν να διευθύνει ολόκληρη τη μοίρα αυτού του τόπου. Τον Χατζιδάκι στο πιάνο στο Λονδίνο. Και πάνω απ’ όλα σκέφτεσαι τον κόσμο. Τον άγνωστο κόσμο που κράτησε τη φωνή σου μέσα στη ζωή του. Ο τραγουδιστής δεν ανήκει ούτε στις εταιρείες ούτε στα βραβεία ούτε στις εφημερίδες. Ανήκει σε εκείνον τον μοναχικό άνθρωπο που έβαλε κάποια νύχτα έναν δίσκο σου στο σκοτάδι και αισθάνθηκε πως κάποιος κατάλαβε τον καημό του χωρίς να χρειαστεί να πει ούτε μία λέξη.
Η Μοσχολιού μεσουρανούσε σίγουρα τα χρόνια του ΄60 και του ΄70, με εκλεχτά τραγούδια όπως σε κάποια φάση παραδέχτηκα. Τότε όμως όλοι οι φίλοι κινούμασταν σε ένα σύμπαν ας πούμε πολιτικοποιημένο. Παρόλα αυτά όμως όχι μόνο την ήξερα, μα όποτε τύχαινε κι άκουγα τραγούδι της στο ράδιο το άκουγα όλο. Όπως κατάλαβα αργότερα, όταν μεγάλωσα, πέρα από τα πολλά υπέροχα τραγούδια της, ήταν μια από εκείνες τις φωνές που με σαγήνευαν.
Κάποια τραγούδια της που μέχρι και σήμερα ανεβάζουν από τα υπόγεια τον παλιό εαυτό μου συνήθως μόνο του αλλά καλά
και άλλα πολλά.
Του Μπόμπ Ντύλαν το πραγματικό του όνομα ήταν Ρόμπερτ Άλεν Ζίμερμαν. Γεννήθηκε στις 24 Μαΐου 1941 στην πόλη Νταλούθ της πολιτείας Μινεσότα των Ηνωμένων Πολιτειών και μεγάλωσε στην πόλη Χίμπινγκ της ίδιας πολιτείας, όπου ο πατέρας του Άμπραμ Ζίμερμαν ήταν συνιδιοκτήτης ενός καταστήματος επίπλων και οικιακών συσκευών. Οι γονείς του ανήκαν στην εβραϊκή κοινότητα της περιοχής και ήταν ρωσικής καταγωγής. Το εβραϊκό όνομα του νεαρού παιδιού ήταν Σαμπτάι Ζισλ μπεν Αβραάμ.
Άρχισα να τον ακούω γιατί οι περισσότεροι μουσικοί από αυτούς που με είχαν συνεπάρει στις αρχές του '70 του έβγαζαν το καπέλο. Μου άρεσαν τα τραγούδια που άκουγα, όχι όμως όπως των Ρόλινγκ Στόουνς, των Μπήτλς μετά και του Φράνκ Ζάπα και άλλων συγκροτημάτων της σπιντάτης (Speedy Gonzales) εκείνης εποχής, που κάθε μέρα και κάτι καινούργιο ανακάλυπτα και που ακόμα κι όταν έπεφτα εφτά φορές με βοηθούσαν όλοι κι όλα να ξανασταθώ πάλι όρθιος στα πόδια μου οχτώ φορές. Άρχισα όμως να του βγάζω κι εγώ το καπέλο όταν διάβασα τους στίχους του που ήρθαν κι έδεσαν με τις μουσικές του. Τότε μου μίλησε και τον πέρασα μέσα μου.
Μιλάμε για τον «μεγαλύτερο ποιητή του δεύτερου μισού του 20ού αιώνα» σύμφωνα με τον Άλεν Γκίνσμπεργκ ή «ο Σέξπιρ της γενιάς του». Πούλησε δεκάδες εκατομμύρια άλμπουμ, έγραψε περισσότερα από 500 τραγούδια που ηχογραφήθηκαν από περισσότερους από 2.000 καλλιτέχνες, περιόδευσε σε όλο τον κόσμο και έθεσε τα πρότυπα της σύχρονης στιχουργικής. Είχε την τιμή να γίνει ο πρώτος τραγουδοποιός, στον οποίο απονεμήθηκε το Νόμπελ Λογοτεχνίας το 2016.
( Θα το πω μιας και το πιστεύω κι ας φανεί υπερβολή. Αν λοιπόν, τα ελληνικά είχαν παγκοσμίως το ίδιο εκτόπισμα με τα αγγλικά ή τα ισπανικά, ή το ίδιο πολιτισμικό βάρος με τη Γαλλία*, τότε θα ταν σχεδόν αναπόφευκτο το νόμπελ λογοτεχνίας θα το έπαιρνε ο Σαββόπουλος, που τους στίχους του τους βρίσκω αν όχι καλύτερους σίγουρα ισάξιους με αυτούς του Ντύλαν).
Από αυτούς που εκτιμώ ο σκηνοθέτης Τζιμ Τζάρμους δεν πάει τα τραγούδια του Ντύλαν, που τα θεωρεί κάτι μακρόσυρτες εκθέσεις ιδεών. Ο Τζάρμους ανάμεσα σε άλλους εκτιμά πολύ τα τραγούδια του συγκροτήματος The Stooges και τον τραγουδιστή τους και συνθέτης Ίγκυ Πόπ, στο οποίο αφιέρωσε το ντοκιμαντέρ Gimme Danger.
Κι ένα ντυλανικό από αυτά που μου άρεσαν και το θυμάμαι ακόμα: Πίσω από κάθε μεγάλη ομορφιά, υπάρχει ένα είδος οδύνης για να σου θυμίζει πόσο αξίζει να τη διεκδικείς, να σπας τα μούτρα σου για να την έχεις, για να την κάνεις να διαρκεί, για να τη χαίρεσαι, με κάθε πόρο της ύπαρξής σου.
* Ένα από τα στοιχεία της πολιτισμικής βαρύτητας της Γαλλίας είναι πως με τα 17 Νόμπελ λογοτεχνίας που έχει πάρει είναι η πρώτη χώρα σε αυτή την κατηγορία των Νόμπελ.
sansimera.gr/ Μια βιογραφία του Μπόμπ Ντύλαν
lifo.gr/culture/music/ Bob Dylan: Η ζωή και το έργο του Νομπελίστα Τροβαδούρου που γεννιέται σαν σήμερα το 1941
Και 13 από τα πιο γνωστά τραgούδια του
Bob Dylan - Blowin' in the Wind, 1963
youtu.be/ Bob Dylan - Like a Rolling Stone , 1963
youtu.be/ Bob Dylan - Knocking on Heaven's Door (Original 1973)
youtu.be/ The Times They Are A-Changin'
youtu.be/ Bob Dylan - Hurricane 1975 [Live]
youtu.be/ Bob Dylan - Tangled Up In Blue
youtu.be/ Bob Dylan | Make You Feel My Love
youtu.be/ BOB DYLAN - STANDIN´ ON THE DOORWAY
youtu.be/ Changing of the Guards, Bob Dylan
youtu.be/ Sad-Eyed Lady Of The Low Lands από την Τζόαν Μπαέζ
youtu.be/ Bob Dylan - Where Are You Tonight?
youtu.be/ Bob Dylan - One More Cup of Coffee
youtu.be/ Bob Dylan "One More Cup Of Coffee" LIVE performance [Full Song] 1975
youtu.be/ Bob Dylan - Dignity Oh Mercy
