ΦωτεινόΣέπιαΣκοτεινόΜεγέθυνση (+)Σμίκρυνση (-)Χωρίς σχόλιαΜε σχόλιαΠιο στενόΠιο φαρδύ
Παρασκευή, 15 Μαΐου 2026 12:00

"Η παγίδα του Θουκυδίδη για τους λαούς" - και τι περιθώρια αντίστασης έχουν.... εννοείται κι εμείς, Γιώργος Χ. Παπασωτηρίου, από το fb + ο αντίλογος από τον Antonis Liakos

Επιλέγων ή Συντάκτης 
fab52Ο τίτλος στα κινέζικα: “修昔底德为人民设下的陷阱”——人民（包括我们）还有哪些反抗的空间？乔治·H·帕帕索蒂里乌（来自脸书）
Η «παγίδα του Θουκυδίδη» είναι ένας σύγχρονος πολιτικός και γεωπολιτικός όρος που επινοήθηκε από τον Αμερικανό πολιτικό επιστήμονα Γκράχαμ Άλισον (Graham T. Allison) στο βιβλίο του «Προορισμένοι για πόλεμο: Μπορούν οι ΗΠΑ και η Κίνα να αποφύγουν την Παγίδα του Θουκυδίδη;» και περιγράφει τον αναπόφευκτο κίνδυνο πολέμου όταν μια ανερχόμενη δύναμη απειλεί να εκτοπίσει την ήδη κατεστημένη κυρίαρχη ηγεμονική δύναμη.
 Ο Θουκυδίδης σημειώνει ότι η πραγματική αιτία του Πελοποννησιακού Πολέμου ήταν η ραγδαία άνοδος της Αθήνας και ο φόβος που αυτή προκάλεσε στη Σπάρτη. Μελέτησε δε 16 περιπτώσεις των τελευταίων 500 ετών όπου μια ανερχόμενη δύναμη αμφισβήτησε μια κυρίαρχη και στις 12 ο ανταγωνισμός κατέληξε σε αιματηρό πόλεμο. Μόνο σε 4 περιπτώσεις αποφεύχθηκε η σύγκρουση (π.χ. ο Ψυχρός Πόλεμος μεταξύ ΗΠΑ και ΕΣΣΔ, λόγω του αμοιβαίου φόβου των πυρηνικών όπλων).
 
Πριν τον Άλισον, ο Τσαρλς Α. Κάπτσαν, διεθνολόγος και μέλος του εθνικού συμβουλίου Ασφαλείας των ΗΠΑ επί Κλίντον, έγραφε στο βιβλίο του «Το τέλος της αμερικάνικης εποχής» ότι πάντα η μετάβαση από την πλανητική ηγεμονία μιας υπερδύναμης σε μία άλλη γινόταν με πόλεμο. Υπήρξε μόνο μία εξαίρεση, η περίπτωση της μετάβασης από την ηγεμονία της Βρετανίας σε αυτή των ΗΠΑ.
 
Σήμερα έχουμε την μετάβαση από την παρηκμασμένη οικονομικά «αυτοκρατορία» των ΗΠΑ σ’ αυτή της Κίνας. Η εξασθενημένη οικονομικά αμερικανική αυτοκρατορία αντιτάσσει στην αναδυόμενη κινεζική οικονομική αυτοκρατορία τη φοβερή στρατιωτική υπεροπλία της. Σε κάθε περίπτωση, όμως, μία κατά μέτωπο σύγκρουση μεταξύ των δύο υπερδυνάμεων θα σήμαινε την καταστροφή για όλους. Ο φόβος αυτός είχε ως αποτέλεσμα τον «Ψυχρό πόλεμο» μεταξύ ΗΠΑ και ΕΣΣΔ. Στις μέρες μας αντί του «ολοκληρωτικού θερμού πολέμου» ή του «Ψυχρού πολέμου» είχαμε πολλούς "ελεγχόμενους πολέμους". Για έναν τέτοιο πόλεμο μεταξύ Ρωσίας και Ουκρανίας είχε μιλήσει (για την ακρίβεια του "ξέφυγε") ο πρώην πρόεδρος των ΗΠΑ Τζο Μπάιντεν. Το ίδιο ισχύει με τον (αναβαθμισμένο) περιφερειακό πόλεμο στη Μέση Ανατολή μεταξύ ΗΠΑ, Ισραήλ-Ιράν.
 
Το δόγμα των "ελεγχόμενων πολέμων" (αυτή είναι η παγίδα για τους λαούς) έχει ως στόχο τον μείζονα ζωτικό χώρο της αναδυόμενης πλανητικής υπερδύναμης. «Η αμφισβήτηση της πλανητικής ηγεμονίας (των ΗΠΑ) δεν σημαίνει αναγκαστικά ότι ένας νέος ηγεμόνας(Κίνα) νικά κατά μέτωπο και αντικαθιστά τον παλαιό, αλλά «μπορεί και να σημαίνει, πιο περιορισμένα, ότι μια ανερχόμενη περιφερειακή δύναμη συγκροτεί βαθμηδόν γύρω της έναν μείζονα χώρο και απαγορεύει στην πλανητική ηγεμονική Δύναμη να επεμβαίνει με οιονδήποτε τρόπο στον χώρο αυτό...», γράφει ο Π. Κονδύλης (Θεωρία του Πολέμου, σελ. 369). Γι' αυτό η Ουάσινγκτον επιχειρεί να περιορίσει τον «μείζονα χώρο» της "νέας αυτοκρατορικής δύναμης", που είναι η Κίνα. Γι’ αυτό η περίπτωση της αμερικανικής υποστήριξης στην Ταϊβάν θεωρείται casus belli για την Κίνα.
 
Συμπέρασμα, η «παγίδα του Θουκυδίδη» αφορά στην κατά μέτωπο σύγκρουση ΗΠΑ-Κίνας. Είναι πασιφανές ότι αυτό που επιθυμεί η Κίνα είναι οι συγκρούσεις να είναι «ελεγχόμενες» (από τις δύο υπερδυνάμεις) και γι’ αυτό και θέτει τις «κόκκινες γραμμές» (περίπτωση της Ταϊβάν). Κατά τα άλλα ας μακελεύονται οι Παλαιστίνιοι, οι Λιβανέζοι, οι Ιρανοί, οι Αφρικανοί και γενικά οι «αναλώσιμοι» του κόσμου τούτου. Οι αυτοκρατορίες και οι αυτοκράτορες να είναι… καλά.
Αλλά ποιοι είναι οι πραγματικοί «αυτοκράτορες» σήμερα; Τους Κινέζους δεν τους ξέρουμε. Τους Αμερικανούς τους είχε μαζί του ο Ντόναλντ Τραμπ.
 
Η αυτοκρατορία των ελίτ
Αν η νεοτερικότητα ήταν ο ιμπεριαλισμός, η μετανεοτερικότητα είναι η «Αυτοκρατορία» σημείωνε ο Μ. Ντυβερζέ στο βιβλίο του Le concept d’ Empire (1980). Η Αυτοκρατορία είναι το πολιτικό υποκείμενο που ρυθμίζει αποτελεσματικά τις παγκόσμιες ανταλλαγές και τη διακυβέρνηση του κόσμου. Αν δε η επικυριαρχία των Κρατών-εθνών ήταν ο ακρογωνιαίος λίθος του ιμπεριαλισμού των ευρωπαϊκών δυνάμεων κατά τη σύγχρονη εποχή, η Αυτοκρατορία (ως σύνολο θεσμών, εταιρειών και υπερεθνικών διοικητικών οργανισμών- ΔΝΤ, Παγκόσμια Τράπεζα κ.ά.) είναι κάτι εντελώς διαφορετικό, αφού δεν εγκαθιστά ένα τοπικό κέντρο εξουσίας, δεν έχει σύνορα, δεν έχει τόπο και αν την προσδιορίζαμε με θετικό τρόπο θα λέγαμε ότι μάλλον τοποθετείται σ’ έναν ου-τόπο, ή καλύτερα σ’ έναν υπερ-τόπο γι’ αυτό είναι πανταχού παρούσα. Γι’ αυτόν τον λόγο ο Κάπτσαν σημείωνε ότι οι ΗΠΑ έπρεπε να συμφωνήσουν με την Κίνα για τον από κοινού έλεγχο αυτών των «αυτοκρατορικών θεσμών». Η Ουάσιγκτον πρέπει να παραχωρήσει χώρο στην Κίνα. Διαφορετικά η σύγκρουση είναι αναπόφευκτη.
 
Άραγε θα έχουμε μία Αυτοκρατορία, όχι των ΗΠΑ και της Κίνας, αλλά των πλανητικών ελίτ του κεφαλαίου των οποίων η εξουσία θα διανέμεται μέσω δικτύων και πλανητικών θεσμών; Κι αν ναι, τι περιθώρια αντίστασης έχουν οι λαοί;
 
Η Αυτοκρατορία είναι σαν το δικέφαλο αετό, όπου το ένα κεφάλι είναι η συντακτική εξουσία και η δικαιοδοτική δομή, συγκροτημένες από την εντεταλμένη βιο-πολιτική μηχανή και το άλλο είναι η πληθύς των απελευθερωτικών δυνάμεων, οι δημιουργικές και παραγωγικές υποκειμενικότητες της παγκοσμιοποίησης που είναι ικανές να οικοδομήσουν με αυτόνομο τρόπο μια αντι-Αυτοκρατορία, μια πολιτική, δηλαδή, οργάνωση που θα αλλάξει τις υφιστάμενες παγκόσμιες ροές και ανταλλαγές. Εδώ επιβεβαιώνεται ο Χομπσμπάουμ που έλεγε ότι μια αλλαγή ή θα είναι διεθνής ή δεν θα υπάρξει. Απαιτείται η επινόηση νέων μορφών αγώνων που θα εφεύρουν νέες δημοκρατικές μορφές και μία νέα συντακτική εξουσία που θα μας οδηγήσει μέσω της Αυτοκρατορίας πέρα από αυτή. Αυτή η συλλογιστική βασίζεται στα θεωρητικά θεμέλια που έθεσε ο Ντυβερζέ το 1980 και την ανέπτυξαν οι Νέγκρι και Χαρντ στο βιβλίο τους «Η Αυτοκρατορία»*
 
fab53Antonis Liakos. Πολύς λόγος, διεθνώς, για την «Παγίδα του Θουκυδίδη», που επισήμανε ο Κινέζος Πρόεδρος στον Αμερικανό ομόλογό του. Θα έπρεπε βέβαια να ζητηθεί δημόσια συγνώμη στον Αθηναίο ιστορικό, για τον αυθαίρετο τρόπο που χρησιμοποιείται το έργο του, σαν να είναι παντός καιρού, εφαρμόσιμο για κάθε εποχή και κάθε κοινωνία. Τον τίτλο αυτό, Apologies to Thucidides, έχει ένα πρωτοποριακό βιβλίο του Marshall Sahlins, κοινωνικού ανθρωπολόγου (1930-2021), που μελέτησε τις νησιωτικές κοινωνίες του Ειρηνικού, στο οποίο υποστηρίζει ότι η υπερ-γενίκευση του Θουκυδίδη αγνοεί ότι διαφορετικές κουλτούρες παράγουν διαφορετικές ιστορίες και αντίστροφα, και ότι δεν μπορούμε να καταλάβουμε την ιστορία ενός τόπου και μιας εποχής, αγνοώντας την κουλτούρα του. Οι πόλεμοι λ.χ. των νησιωτικών επικρατειών του Ειρηνικού, οδηγεί σε εντελώς διαφορετικά συμπεράσματα από εκείνα του Πελοποννησιακού Πολέμου. Η ιστορία δηλαδή δεν υπερίπταται των πολιτισμών, διασχίζοντας με τις αλήθειες της τους αιώνες.
 
 Στην περίφημη «Παγίδα του Θουκυδίδη», όπως διαδόθηκε κυρίως από τον Graham Allison, ένα εξαιρετικά σύνθετο ιστορικό κείμενο ανάγεται σε αφηρημένο γεωπολιτικό αξίωμα και διαχρονικό (ή ανιστορικό) «νόμο» της πολιτικής συμπεριφοράς.
 
 Ο Sahlins, στο Apologies to Thucydides, δεν ασκεί μόνο κριτική στην αμερικανική στρατηγική σκέψη, αλλά επισημαίνει την πολιτισμική ιδιαιτερότητα των κοινωνιών. Αμφισβητεί την ιδέα ότι υπάρχει μια ενιαία «ανθρώπινη φύση» που παράγει επαναλαμβανόμενα ιστορικά μοτίβα ανεξάρτητα από πολιτισμούς και κοσμοαντιλήψεις. Αυτό που για τον δυτικό ρεαλισμό εμφανίζεται ως «ορθολογική» κρατική συμπεριφορά, σε άλλες κοινωνίες μπορεί να έχει εντελώς διαφορετική σημασία, γιατί οι ίδιες οι κατηγορίες του πολέμου, της εξουσίας, της τιμής ή της κυριαρχίας συγκροτούνται διαφορετικά.
 
Εδώ βρίσκεται και το βαθύτερο θεωρητικό διακύβευμα. Η «Παγίδα του Θουκυδίδη» προϋποθέτει μια καθολική γραμματική της ιστορίας: ανερχόμενες δυνάμεις συγκρούονται αναπόφευκτα με κατεστημένες ηγεμονίες. Πρόκειται για μια ανάγνωση που μετατρέπει την ιστορία σε διαχρονικό εργαστήριο γεωπολιτικών νόμων. Ο Sahlins, αντίθετα, υποστηρίζει ότι η ιστορία είναι πάντοτε πολιτισμικά ενσωματωμένη. Δεν υπάρχει «ιστορία καθαυτή», έξω από τα συστήματα νοήματος που οργανώνουν κάθε κοινωνία.
 
Στην ψυχροπολεμική εποχή ο συγγραφέας του Πελοποννησιακού πολέμου, όπως και η Αθηναϊκή ηγεμονία του 5ου πχ. αιώνα, υπέστησαν μια βαριά ιδεολογική εκμετάλλευση. Η αρχαία Ελλάδα λειτούργησε ως αρχή νομιμοποίησης της δυτικής παγκοσμιότητας. Από την Αθήνα στην Ουάσιγκτον, ένα τσιγάρο δρόμος.
 
Βέβαια η κινεζική επίκληση της «Παγίδας του Θουκυδίδη» έχει και κάτι βαθιά ειρωνικό: η Κίνα χρησιμοποιεί ένα κλασικό σχήμα του δυτικού ιστορικού κανόνα για να διαχειριστεί τη σχέση της με τη Δύση. Είναι ακριβώς ένα παράδειγμα αυτού που στο επόμενο βιβλίο μου περιγράφω ως «αναμέτρηση με τον κανόνα» μέσω οικειοποίησης και αντιστροφής. Δηλαδή: ο δυτικός ιστορικός κανόνας δεν απορρίπτεται· επαναχρησιμοποιείται στρατηγικά.
 
Θα πρόσθετα τέλος ότι η ένσταση του Sahlins έχει σήμερα ακόμη μεγαλύτερη σημασία, επειδή η παγκόσμια ιστορία μετατοπίζεται από τις θεωρίες «εκσυγχρονισμού» προς τις θεωρίες των πολλαπλών νεωτερικοτήτων και των πολλαπλών ιστορικοτήτων. Η ιδέα ότι υπάρχει μία ενιαία λογική της ιστορίας —της οποίας ο Θουκυδίδης θα ήταν ο προφήτης— αμφισβητείται όλο και περισσότερο. Όχι επειδή δεν υπάρχουν επαναλήψεις ή συγκρίσεις, αλλά επειδή τα ίδια τα υποκείμενα της ιστορίας δεν κατοικούν τον ίδιο χρόνο ούτε συγκροτούν τον κόσμο μέσα από τις ίδιες κατηγορίες.
Και ίσως εδώ βρίσκεται η βαθύτερη «συγνώμη προς τον Θουκυδίδη»: όχι να πάψουμε να τον διαβάζουμε, αλλά να πάψουμε να τον διαβάζουμε σαν διαχρονικό εγχειρίδιο γεωπολιτικής.
 
 
fab54Σ.Δ Και όλο αυτό με την παγίδα του Θουκυδίδη  ξεκίνησε από την αναφορά που έκανε ο Κινέζος πρόεδρος Σι στην ομιλία του υποδοχής του Τραμπ που  αναφέρθηκε ονομαστικά στον αρχαίο Έλληνα ιστορικό Θουκυδίδη για να εκφράσει τις ελπίδες του ότι οι ΗΠΑ και η Κίνα μπορούν να αποφύγουν τη σύγκρουση, λέγοντας ότι «η ιστορία, ο κόσμος και οι λαοί τους αναρωτιούνται «αν οι δύο χώρες μπορούν να υπερβούν την ‘παγίδα του Θουκυδίδη’ και να διαμορφώσουν ένα νέο πρότυπο σχέσεων μεταξύ μεγάλων δυνάμεων».
 
   kathimerini.gr/ Στην παγίδα του Θουκυδίδη, του Αντώνη Κλάψη   Πίσω από όλα αυτά βρίσκεται ένα βαθύτερο διακύβευμα: ποιος θα καθορίζει τους κανόνες του διεθνούς συστήματος τις επόμενες δεκαετίες. Οι ΗΠΑ παραμένουν η κατεστημένη υπερδύναμη, με παγκόσμια στρατιωτική παρουσία, ισχυρό δίκτυο συμμαχιών και καθοριστικό ρόλο στους θεσμούς της μεταπολεμικής διεθνούς τάξης. Η Κίνα, από την πλευρά της, δεν είναι πλέον απλώς μια μεγάλη αναπτυσσόμενη οικονομία. Είναι χώρα με παγκόσμιες φιλοδοξίες, τεχνολογική δυναμική, αυξανόμενη στρατιωτική ισχύ και αντίστοιχα κλιμακούμενη αυτοπεποίθηση. Το επικίνδυνο δεν είναι ότι κάποια από τις δύο πλευρές επιδιώκει συνειδητά τη μετωπική σύγκρουση, αλλά ότι αμφότερες θεωρούν πως απλώς αντιδρούν στις κινήσεις της άλλης. Η αποτροπή μπορεί να εκληφθεί ως πρόκληση. Η προειδοποίηση ως απειλή. Η τεχνολογική προστασία ως οικονομικός στραγγαλισμός. Η επίδειξη αποφασιστικότητας ως προετοιμασία επίθεσης. Σε τέτοιες συνθήκες, η αντιπαράθεση δεν χρειάζεται έναν μεγάλο σχεδιασμό για να γίνει επικίνδυνη. Αρκεί μια αλληλουχία μικρών ενεργειών που σταδιακά ξεφεύγουν από τον έλεγχο και αποκτούν τη δική τους δυναμική. 
 
 
 
Σ.Δ.* politiaΤο βιβλίο «Η Αυτοκρατορία» (Empire), γραμμένο από τον Μάικλ Χαρντ και τον Αντόνιο (Τόνι) Νέγκρι το 2000, είναι ένα εμβληματικό έργο της σύγχρονης πολιτικής φιλοσοφίας. Εκδόσεις Αλεξάνδρεια.
 
Η βασική τους θέση υποστηρίζει ότι ο κλασικός ιμπεριαλισμός των εθνών-κρατών έχει αντικατασταθεί από μια νέα, παγκόσμια μορφή κυριαρχίας που ονομάζουν «Αυτοκρατορία». 
 
Τα κυριότερα σημεία της θεωρίας τους είναι:
Η Αποκεντρωμένη Εξουσία: Η Αυτοκρατορία δεν έχει συγκεκριμένο κέντρο ή πρωτεύουσα (π.χ. οι ΗΠΑ δεν είναι το κέντρο, αλλά απλώς η κορυφαία στρατιωτική δύναμη). Είναι ένα αποκεντρωμένο δίκτυο που συνδυάζει πολυεθνικές εταιρείες, διεθνείς οργανισμούς (ΟΗΕ, ΠΟΥ, ΠΟΕ) και κυβερνήσεις.
 
Η Παγκοσμιοποίηση του Κεφαλαίου: Τα σύνορα έχουν καταργηθεί για την ελεύθερη κυκλοφορία του κεφαλαίου, της πληροφορίας και των εμπορευμάτων, δημιουργώντας μια ενιαία παγκόσμια αγορά και μια άυλη μορφή παραγωγής.
 
Ο Νέος "Δίκαιος Πόλεμος": Η εξουσία της Αυτοκρατορίας ασκείται μέσω της αστυνόμευσης και παρεμβάσεων σε παγκόσμιο επίπεδο, συχνά με ηθικά προσχήματα (π.χ. ανθρωπιστικές κρίσεις, "πόλεμος κατά της τρομοκρατίας") για να επιβάλει τη διεθνή τάξη.
 
Το Πλήθος (Multitude): Απέναντι στην εξουσία της Αυτοκρατορίας, οι συγγραφείς δεν αντιπαραθέτουν τον παραδοσιακό "λαό" ή το "προλεταριάτο", αλλά το «Πλήθος». Αυτό αποτελείται από το σύνολο των ανθρώπων που εργάζονται, σκέφτονται, παράγουν και αντιστέκονται σε παγκόσμιο επίπεδο, διεκδικώντας τα «Κοινά» (τα αγαθά, τη γνώση και τη φύση). 
 
Το έργο εντάσσεται στην ευρύτερη μεταμαρξιστική θεωρία και προκάλεσε εκτεταμένες συζητήσεις παγκοσμίως, ενώ αργότερα αναπτύχθηκε περαιτέρω και σε άλλα βιβλία τους, όπως το «Πλήθος» και η «Κοινοπολιτεία». 
 
Απόσπασμα από τον πρόλογο της έκδοσης
(. . .) Η βασική μας υπόθεση είναι ότι η κυριαρχία έχει λάβει μία νέα μορφή, συντιθέμενη από μία σειρά εθνικών και υπερεθνικών οργανισμών, τους οποίους διέπει μία και αυτή εξουσιαστική λογική. Αυτή η νεοφανής, παγκόσμια μορφή κυριαρχίας είναι ό,τι εμείς ονομάζουμε αυτοκρατορία. Η παρακμή της κυριαρχίας των εθνικών κρατών και η αυξανόμενη αδυναμία τους να ρυθμίσουν τις οικονομικές και πολιτισμικές ανταλλαγές αποτελεί, στην πραγματικότητα, ένα από τα κυριότερα συμπτώματα της έλευσης της αυτοκρατορίας. Η κυριαρχία του εθνικού κράτους ήταν ο ακρογωνιαίος λίθος των ιμπεριαλιστικών καθεστώτων που οικοδόμησαν οι ευρωπαϊκές δυνάμεις κατά τους νεώτερους χρόνους. Με τον όρο αυτοκρατορία, εντούτοις, εννοούμε κάτι τελείως διαφορετικό από τον όρο ιμπεριαλισμός.(. . . ) Αντίθετα από τον ιμπεριαλισμό, η αυτοκρατορία δεν εγκαθιστά κάποιο εδαφικό κέντρο εξουσίας ούτε εξαρτάται από αμετακίνητα σύνορα και φραγμούς. Είναι ένας αποκεντρωμένος και απεδαφικοποιητικός μηχανισμός, που σταδιακά ενσωματώνει ολόκληρο τον πλανήτη στα ανοιχτά, επεκτεινόμενα σύνορά του. (. . .)
Κατηγορία Σχόλια - Αναλύσεις
Λάκης Ιγνατιάδης

Ραβδοσκοπία ατζαμή

Τελευταία άρθρα από τον/την Λάκης Ιγνατιάδης

Περισσότερα σε αυτή την κατηγορία: « «ΜΑΜΑ, ΜΠΑΜΠΑ, ΑΥΤΟΣ Ο ΚΟΣΜΟΣ…», του Αντώνη Ανδρουλιδάκη, από το fb Κάθε φορά στα ουράνια και μετά στα τάρταρα, του Yorgos Kyriakopoulos, από το fb + 2 από άλλο ανέκδοτο, του Manos Lambrakis »

Προσθήκη νέου σχολίου

Κωδικός ασφαλείας
Ανανέωση

επιστροφή στην κορυφή