Χάνα Άρεντ και ελληνική μυθολογία: πολιτική σκέψη, πράξη και η έννοια του κακού 

Το 1963 με αφορμή τη δίκη του Άιχμαν στο Ισραήλ επινόησε τον όρο «the banality of evil» * (η κοινοτοπία του Κακού.).

Αποφθεγματικές φράσεις της Χάνα Άρεντ:

• «Γραφειοκρατία είναι η κυριαρχία του τίποτα και του κανένα.»
• «Ο φλογερός επαναστάτης γίνεται συντηρητικός την επόμενη της επαναστάσεως.»
• «Δεν υπάρχουν επικίνδυνες σκέψεις. Και μόνο να σκέφτεσαι είναι επικίνδυνο.»
• «Ενέργεια χωρίς το όνομα αυτού που την έπραξε χωρίς ένα “ποιος” συνημμένο σ’ αυτήν, δεν έχει νόημα. Είναι σαν να μην υπήρξε αυτή η ενέργεια».
• «Το πρόβλημα με τα ψέματα και τις απάτες βασίζεται σε μια αντίληψη της αλήθειας την οποία ο ψεύτης και απατεώνας επιθυμεί να κρύψει.»
• «Το κακό μπορεί να κυριεύσει τα πάντα και να σαρώσει ολόκληρο τον κόσμο, ακριβώς επειδή διασπείρεται σαν επικίνδυνο μικρόβιο. Εκεί έγκειται η ρηχότητά του.»

• Η Χάνα Άρεντ έχει σαφείς και ουσιαστικές αναφορές στην αρχαία ελληνική μυθολογία, αν και δεν τις χρησιμοποιεί ποτέ με απλό τρόπο. Τις εντάσσει στο φιλοσοφικό και πολιτικό της σχήμα για να φωτίσει βασικές ανθρώπινες εμπειρίες όπως την ενέργεια, την ελευθερία, τη μνήμη, την ευθύνη.

  Μύθος και πολιτική πράξη. Στο έργο της «Η ανθρώπινη κατάσταση» (1) (The Human Condition), η Άρεντ συνδέει τη μυθολογία με την έννοια της πράξης (praxis) και της Δημόσιας Σφαίρας, όπως αυτές γεννήθηκαν στην αρχαία Ελλάδα. Οι ήρωες των μύθων Αχιλλέας και Οδυσσέας λειτουργούν ως παραδείγματα ανθρώπων που αποκτούν αθανασία μέσω της αφήγησης των πράξεών τους. Η Άρεντ αναφέρεται συχνά στον Αχιλλέα ως πρότυπο ανθρώπου που επιλέγει τη βραχεία ζωή με δόξα αντί της ασφαλούς ασημότητας. Αυτό το χρησιμοποιεί για να εξηγήσει γιατί η πολιτική πράξη εμπεριέχει ρίσκο και έκθεση. Ο Οδυσσέας  συντηρείται αιώνες μέσω μνήμης, αφήγησης και πανίσχυρης ταυτότητας.

   

  Για την Άρεντ, η ανθρώπινη ζωή αποκτά νόημα όταν μπορεί να ειπωθεί μυθολογικά και πολιτικά (2).

  Μύθος ως τρόπος κατανόησης, όχι πίστης. Η Άρεντ δεν «πιστεύει» στον μύθο, αλλά τον θεωρεί έναν προ-φιλοσοφικό τρόπο σκέψης που αποκαλύπτει αλήθειες για την ανθρώπινη κατάσταση πριν αυτές γίνουν αφηρημένες έννοιες. Σε αυτό το σημείο πλησιάζει πολύ τον Αριστοτέλη και διαφοροποιείται από τον Πλάτωνα.

• Η Χάνα Άρεντ χρησιμοποιεί την αρχαία ελληνική μυθολογία, τη συνδέει με πολιτική φιλοσοφία και ανθρωπολογία, δεν την αντιμετωπίζει λογοτεχνικά ή θρησκευτικά και δεν κάνει συστηματική μυθολογική ανάλυση.

  (1). «Η Ανθρώπινη κατάσταση». Έργο με αποκαλυπτικές σκέψεις και συμπεράσματα. Είναι σήμερα, ακόμη πιο ενδιαφέρον από το 1958 όταν πρωτοεμφανίστηκε. Η Hannah Arendt μελετά την κατάσταση της σύγχρονης ανθρωπότητας υπό το πρίσμα της ικανότητάς να πράττουμε. Τα προβλήματα που η Arendt επισήμανε όπως ο περιορισμός της ανθρώπινης πράξης και της πολιτικής ελευθερίας και το παράδοξο ότι ενώ οι ανθρώπινες δυνάμεις αυξάνονται με την πρόοδο των θετικών και ανθρωπιστικών επιστημών, είμαστε λιγότερο ικανοί να ελέγχουμε τις συνέπειες των πράξεών μας. Η Ανθρώπινη κατάσταση, κλασικό έργο της πολιτικής και της κοινωνικής θεωρίας, είναι πάντοτε επίκαιρο.

• «Υπάρχουν φορές που ένα βιβλίο μού δίνει την εντύπωση ότι έχει γραφτεί ειδικά για μένα… Η Ανθρώπινη κατάσταση ανήκει σε αυτά, τα λίγα και εκλεκτά.» (W. Η. Auden).

  «Ο συνδυασμός τρομερής διανοητικής δύναμης και κοινού νου σε όλο του το μεγαλείο καθιστά τις σκέψεις και τα συμπεράσματα της Arendt σχετικά με την ιστορία και την πολιτική εκπληκτικά και συγχρόνως προφανή.» (Mary McCarthy, The New Yorker)

  (2) Η ίδια η Χάνα Άρεντ επαληθεύει αυτή τη θέση της με τη δική της ζωή. Η ζωή αποκτά νόημα όταν μπορεί να ειπωθεί ως ιστορία κάτι βαθιά μυθολογικό και ταυτόχρονα πολιτικό.

• athensvoice.gr/ 7 άρθρα για την Χάνα Άρεντ  
• O Κωστής Καζαμιάκης είναι αρχιτέκτων, ιστορικός αρχιτεκτονικής και ιστορικός τέχνης
• Πηγή:  athensvoice.gr/politismos/more-in-culture/
• Σ.Δ. Ο όρος "κοινοτοπία του κακού" περιγράφει πώς μεγάλα εγκλήματα διαπράττονται όχι μόνο από «τέρατα», αλλά από συνηθισμένους, γραφειοκρατικούς ανθρώπους που παύουν να σκέφτονται και απλώς υπακούν σε εντολές. Το κακό γίνεται «κοινότοπο» όταν η έλλειψη κριτικής σκέψης συναντά την απόλυτη υπακοή σε ένα απάνθρωπο σύστημα.

   Ο Άιχμαν ως Γραφειοκράτης: Η Άρεντ, καλύπτοντας τη δίκη για το New Yorker, δεν είδε έναν δαιμονικό εγκληματία, αλλά έναν ανιαρό, γραφειοκράτη που εκτελούσε εντολές ("απλώς έκανα τη δουλειά μου") χωρίς να συνειδητοποιεί το ηθικό βάρος των πράξεών του.

  • Έλλειψη Σκέψης: Το κακό πηγάζει από την ανικανότητα του ατόμου να σκεφτεί από τη σκοπιά του άλλου και να αναλογιστεί τις συνέπειες, όχι απαραίτητα από βαθιά κακία.
  • Συμμετοχή στο Σύστημα: Η «κοινοτοπία» αναφέρεται στο γεγονός ότι το σύστημα ήταν τόσο οργανωμένο που καθιστούσε το έγκλημα μια τυπική, καθημερινή διαδικασία.
  • Αντιδράσεις: Η θέση της προκάλεσε έντονες αντιδράσεις, καθώς πολλοί θεώρησαν ότι «αθωώνει» εν μέρει τους Ναζί εγκληματίες, ενώ η ίδια ήθελε να αναδείξει τον κίνδυνο της τυφλής υπακοής
  • Η δίκη του Αντολφ Αϊχμαν αποτέλεσε ένα από τα συγκλονιστικότερα γεγονότα του 1961. Ο Αϊχμαν ήταν επικεφαλής του ειδικού τομέα των SS περί εβραϊκού ζητήματος, ο κεντρικός υπεύθυνος συντονισμού των εκτοπίσεων των Εβραίων στα στρατόπεδα συγκέντρωσης και εξόντωσης, όπου εκατομμύρια Εβραίοι και άλλες στοχευμένες ομάδες εξοντώθηκαν με βιομηχανικό, απρόσωπο τρόπο στους θαλάμους αερίων. Συνεπώς, αποτελούσε τον κεντρικό εγκέφαλο του μεγαλύτερου εγκλήματος του 20ού αιώνα. Στην δίκη του ισχυρίστηκε ότι εκτελούσε εντολές ανωτέρων του Ναζί.