Θ.Γ. Δεν είναι υπερβολή να πούμε ότι με τον θάνατο του Γιούργκεν Χάμπερμας (1929-2026) χάνεται ένας από τους τελευταίους μεγάλους εκπροσώπους του ευρωπαϊκού πνεύματος.Με το επιβλητικό και πολυσύνθετο έργο του, ο Χάμπερμας αναγνωρίζεται διεθνώς όχι μόνον ως ένας «κλασικός» της φιλοσοφίας, αλλά και ως ένας εμβριθής μελετητής των κοινωνικών αλλαγών, καθώς και ως ένας οξυδερκής αναλυτής των πιο σημαντικών γεγονότων της επικαιρότητας. Υπήρξε με άλλα λόγια ένας «δημόσιος διανοούμενος», ο οποίος συμμετείχε κριτικά στον διάλογο για τα μείζονα προβλήματα του καιρού μας, συμβάλλοντας έτσι όσο λίγοι στην κατανόηση της κρίσης των σύγχρονων κοινωνιών.

Είναι πολύ δύσκολο να αναφερθεί κανείς συνοπτικά στο θεωρητικό έργο του Χάμπερμας, εξαιτίας του πελώριου εύρους των ενδιαφερόντων του και της πληθώρας των συμβολών του, που περιλαμβάνουν ογκώδεις φιλοσοφικές πραγματείες, συλλογές κοινωνιολογικών αναλύσεων και πολιτικών κειμένων και θεωρητικές αναλύσεις των διάφορων πνευματικών παραδόσεων του δυτικού πολιτισμού. Είναι χαρακτηριστικό το ότι ένα από τα τελευταία μείζονα έργα του («Μια ιστορία της φιλοσοφίας») αριθμεί 1.727 σελίδες στην πρώτη γερμανική του έκδοση.

Ο Χάμπερμας θεμελίωσε έτσι μια πολιτική φιλοσοφία που στηρίζεται στην ιδέα ότι η δημοκρατία δεν είναι μόνο μια εκλογική διαδικασία και ένα σύνολο θεσμών (κόμματα, Κοινοβούλιο κ.λπ.), αλλά είναι επίσης μια πρακτική επικοινωνίας, μια μορφή συλλογικής ζωής στην οποία οι συγκρούσεις πρέπει να επιλύονται μέσω μιας δημόσιας επικοινωνιακής διαδικασίας, ανοιχτής σε όλους. Η ποιότητα της δημοκρατίας κρίνεται από τη συμμετοχή των πολιτών στη συζήτηση που διεξάγεται στη δημόσια σφαίρα, από την ανταλλαγή και αντιπαράθεση ορθολογικών επιχειρημάτων σε έναν ελεύθερο διάλογο, χωρίς τον οποίο η πολιτική ζωή υποβαθμίζεται σε προπαγάνδα και χειραγώγηση. Αν σήμερα βλέπουμε τους δημοκρατικούς θεσμούς να παρακμάζουν, να προκαλούν τερατογενέσεις (Τραμπ) και να μετατρέπονται συχνά σε άδειο κέλυφος, θα πρέπει, μεταξύ άλλων, να ακολουθήσουμε τις υποδείξεις του Χάμπερμας και να εξετάσουμε το πόσο στρεβλά λειτουργεί στις μέρες μας η σφαίρα της δημοσιότητας.

Paul Klee, Flora on sand,1927

Ο Διαφωτισμός –όπως τον όριζε κυρίως ο Καντ- αποτελεί για τον Χάμπερμας αναγκαία και ζωτικής σημασίας αναφορά, προκειμένου να θεμελιωθεί ένα ιδεώδες χειραφέτησης. Ο Διαφωτισμός δεν οδήγησε σε ολική αποτυχία και δεν ευθύνεται για όλα τα δεινά του σύγχρονου κόσμου. Η νεωτερικότητα δεν τέλειωσε, αλλά το πρόγραμμά της παραμένει ανολοκλήρωτο. Μολονότι ο νεαρός Χάμπερμας διαμόρφωσε τη σκέψη του στο πλαίσιο ενός κριτικού μαρξισμού, από τα μέσα της δεκαετίας του 1970 διέγνωσε αντινομίες και όρια που χαρακτηρίζουν το έργο του Μαρξ. Ο Μαρξ είχε προσπαθήσει να κατανοήσει την ιστορία και την ανθρώπινη χειραφέτηση με βάση την έννοια της εργασίας. Ο Χάμπερμας υποστήριζε ότι οι ανθρώπινες κοινωνίες συγκροτούνται όχι μόνον από την παραγωγή και την εργασία, αλλά και από τις αλληλεπιδράσεις των ατόμων, που ρυθμίζονται από ηθικούς και κοινωνικούς κανόνες. Αυτή η δεύτερη διάσταση της κοινωνικής πραγματικότητας δεν μπορεί να ερμηνευτεί ολοκληρωμένα με βάση την πρώτη –εκείνη δηλαδή της εργασίας-, καθώς διαθέτει μια δική της αυτόνομη λογική, που πρέπει να αναλύεται ως τέτοια. Ο σεβασμός, για παράδειγμα, που οφείλεται σε όλα τα πρόσωπα και που αποτελεί τον πυρήνα της ηθικής, βασίζεται σε τελική ανάλυση στη διαλογική επικοινωνία.

Επανερχόμαστε έτσι σε μια από τις πιο σημαντικές έννοιες, εκείνη της δημόσιας σφαίρας, την οποία επεξεργάστηκε ο Χάμπερμας ήδη από το 1962, όταν ανέλυσε τις αλλαγές στη δομή της δημοσιότητας. Από τότε είχε περιγράψει τη βαθμιαία διάβρωση της παλαιότερης αστικής δημόσιας σφαίρας, εξαιτίας των διαδικασιών εμπορευματοποίησης, των μηχανισμών χειραγώγησης της κοινής γνώμης και των επιταγών της καπιταλιστικής αγοράς. Πιο πρόσφατα, ο Χάμπερμας επέστρεψε στο ζήτημα αυτό, αναλύοντας τον μετασχηματισμό της δημόσιας σφαίρας στη νέα ψηφιακή τεχνολογική εποχή των μέσων κοινωνικής δικτύωσης («Μια νέα μεταβολή της δημόσιας σφαίρας και η διαβουλευτική πολιτική», ΠΕΚ 2024). Διέγνωσε έτσι ένα σοβαρό κίνδυνο για την ελεύθερη διαμόρφωση της συλλογικής βούλησης, επομένως και για την ίδια τη διαβουλευτική δημοκρατία, θεμελιώδης προϋπόθεση της οποίας είναι η δυνατότητα των πολιτών να διαλέγονται εκφράζοντας τη γνώμη τους, χωρίς αθέμιτους εξωτερικούς επηρεασμούς και χειραγωγήσεις.

Ο Γιούργκεν Χάμπερμας κατά τη βράβευσή του με το Βραβείο Theodor W. Adorno της πόλης της Φρανκφούρτης, με τον δήμαρχο της πόλης Walter Wallmann (δεξιά)

Η συμμετοχή του ίδιου του Χάμπερμας σε δημόσιες συζητήσεις κατέληγε συχνά σε αξιοσημείωτες πολεμικές. Νεότατος επιτέθηκε στον Χάιντεγκερ, επειδή δεν είχε κάνει καμιά αυτοκριτική για την προσχώρησή του στον ναζισμό. Δεν παρέλειψε να συγκρουστεί, αυτός ως αριστερός διανοούμενος, με τον εξτρεμισμό ενός τμήματος του φοιτητικού κινήματος το 1968. Στη δεκαετία του 1980, συμμετείχε πρωταγωνιστικά στη συζήτηση για τον ιστοριογραφικό αναθεωρητισμό. Επιτέθηκε τότε στον Ερνστ Νόλτε, ο οποίος ταύτιζε ναζισμό και κομμουνισμό, δικαιολογώντας εμμέσως τον πρώτο, καθώς ερμήνευε τα εγκλήματα του ναζισμού ως αντίδραση στις πρότερες βιαιότητες του κομμουνισμού. Ασκησε επίσης κριτική στον μεταμοντερνισμό (Φουκό, Ντεριντά κ.ά.), φτάνοντας ως το σημείο να καταλογίζει ένα μερίδιο ευθύνης στους δασκάλους του Χορκχάιμερ και Αντόρνο, επειδή με την κριτική τους στον λόγο και στον Διαφωτισμό είχαν ανοίξει τον δρόμο στους μεταμοντέρνους στοχαστές.

Στις τελευταίες δεκαετίες της ζωής του αφιέρωσε πολλούς από τους στοχασμούς του στην κρίση των δημοκρατιών και στον ρόλο και τις προοπτικές της Ευρωπαϊκής Ενωσης. Ο Χάμπερμας ήταν πεισμένος ότι τα προβλήματα της Γηραιάς Ηπείρου μπορούσαν να επιλυθούν μόνο με «περισσότερη Ευρώπη». Ασκούσε παράλληλα αυστηρή κριτική στις εσφαλμένες επιλογές που οδήγησαν την Ευρωπαϊκή Ενωση σε βαθιά κρίση. Διαπίστωνε την ασυμμετρία ισχύος που χαρακτηρίζει τις σχέσεις ανάμεσα σε εθνικές πολιτικές και σε παγκοσμιοποιημένη καπιταλιστική αγορά. Υπό ορισμένες προϋποθέσεις, το ευρωπαϊκό εγχείρημα θα έπρεπε να αποκαταστήσει μια νέα ισορροπία στις διαταραγμένες και συγκρουσιακές σχέσεις ανάμεσα σε δημοκρατική πολιτική και χρηματοπιστωτικές αγορές. Η νομισματική ένωση όμως, χωρίς να συνοδεύεται από πολιτική ένωση, χωρίς κοινή οικονομική και φορολογική πολιτική, καταλήγει να οξύνει και να διευρύνει τις υπάρχουσες διαφορές επιπέδων ανάπτυξης και ανταγωνιστικότητας μεταξύ των διαφορετικών εθνικών οικονομιών, αποδυναμώνοντας την ευρωπαϊκή αλληλεγγύη. Θυμίζουμε ότι, στο όνομα αυτής της αλληλεγγύης, ο Χάμπερμας άσκησε αυστηρή κριτική στη γερμανική και ευρωπαϊκή πολιτική ηγεσία, για τον τρόπο με τον οποίο διαχειρίστηκαν την ελληνική κρίση στα χρόνια των μνημονίων.

Σε ένα δοκίμιό του, το 2019, ο 90χρονος τότε Χάμπερμας έγραφε για την κρίση της Αριστεράς και την άνοδο της Δεξιάς. Σημείωνε ότι η αδυναμία της πολιτικής απέναντι στην ισχύ ενός πολιτικά ανεξέλεγκτου παγκόσμιου καπιταλισμού καταλήγει να πλήττει τους ασθενέστερους τομείς των κοινωνιών. Αυτοί με τη σειρά τους απομακρύνονται από τις υπερεθνικές μορφές πολιτικής ολοκλήρωσης και αναζητούν προστασία και καταφύγιο εντός των εθνικών συνόρων. Αυτή όμως η αναδίπλωση στο εθνικό πεδίο δεν είναι η ορθή απάντηση στην κοινωνική κρίση. Σύμφωνα με τον Χάμπερμας, η σοσιαλδημοκρατία, ήδη με τον Μπλερ και με τον Σρέντερ, έχει υιοθετήσει οικονομικές και κοινωνικές πολιτικές εναρμονισμένες με τις επιταγές του συστήματος. Εχει επομένως ανεχθεί την αύξηση των ανισοτήτων. Ενα άλλο λάθος των κομμάτων της Αριστεράς έγκειται στο ότι τείνουν να υιοθετούν και αυτά τα διανοητικά σχήματα του λαϊκισμού («ο λαός εναντίον της κάστας ή εναντίον του συστήματος»). Θα έπρεπε αντίθετα να αναδεικνύουν με σαφήνεια τις διαφορές και την αντίθεση ανάμεσα στο δικό τους κριτικό άνοιγμα στο υπερεθνικό πεδίο με την οπισθοδρομική εθνικιστική αναδίπλωση της Δεξιάς. Ο Χάμπερμας όμως αναγνώριζε, με μια ισχυρή δόση αυτοκριτικής, ότι οι ελπίδες που ο ίδιος είχε εναποθέσει στην προοπτική μιας Ευρωπαϊκής Ενωσης με ουσιαστική ικανότητα πολιτικής δράσης για τη στήριξη των λαών της είχαν διαψευστεί από την εξέλιξη της πραγματικότητας.

Πηγή: efsyn.gr/nisides/