Συνυφασμένο με την τέχνη και τη μοίρα της καταγωγής της το οικογενειακό της υπόβαθρο. Κόρη Ρωσοεβραίου εμιγκρέ στο Παρίσι, σημαντικού κινηματογραφικού παραγωγού και Αγγλίδας μητέρας με θεατρικές οικογενειακές καταβολές. Και η ίδια γεννημένη το 1939, λίγο πριν από το ξέσπασμα του Β΄ Παγκόσμιου Πολέμου. Εχασε τους Εβραίους προγονούς της στα «στρατόπεδα του θανάτου», έφυγε με την οικογένειά της για να γλιτώσουν από το Παρίσι, περνούσε τους βομβαρδισμούς για πυροτεχνήματα όταν ήταν νήπιο...

Πώς πορεύτηκε; Συλλογική διαχείριση από τη θεατρική ομάδα με συνεταιριστικό πνεύμα για τα έργα που επέλεγαν να ανεβάσουν. Η«Καρτουσερί», η στέγη που βρήκε ο θίασος στα τέλη του 1960, ήταν προϊόν... κατάληψης του εγκαταλειμμένου εργοστασίου πυρομαχικών έξω από το Παρίσι. Τόλμησε έκτοτε να πάει αντίθετα στο ρεύμα και να παίρνει θέση απέναντι σε όλα όσα απασχολούν τη γαλλική κοινωνία και όχι μόνο. Τα βάζει τόσο με την αδικία της εξουσίας όσο και με τα ιστορικά «ιερά τέρατα» της δημοκρατίας και της επανάστασης που πρόδωσαν τις αξίες τους. Στέκεται ανυποχώρητα και έμπρακτα στο πλευρό των ανυπεράσπιστων. Δυσπιστία; Ας το πιάσουμε με βάση τη σημερινή συγκυρία: αν αναρωτιέστε τι θέση παίρνει απέναντι στη γενοκτονία που συντελεί το ισραηλινό κράτος αρκεί να αναφέρουμε ότι μέσα στον Οκτώβριο θα φιλοξενήσει στην «Καρτουσερί» τους ηθοποιούς του Εθνικού Θεάτρου της Παλαιστίνης και μάλιστα σε μια φεμινιστική παράσταση, τις «Εκκλησιάζουσες» του Αριστοφάνη. Και όταν, στην Αθήνα πριν από τρεις μήνες, ρωτήθηκε για το αν την προβληματίζουν οι περικοπές στον πολιτισμό, χωρίς δισταγμό απάντησε τασσόμενη με τους ξεσηκωμένους συμπατριώτες της: «Περισσότερο με προβληματίζουν οι περικοπές στην παιδεία και την υγεία. Στους μισθούς. Αυτά είναι ο πολιτισμός μιας χώρας...».

Οραματίστρια και μαχήτρια για τις αξίες της, μπροστά από την εποχή της αλλά και τη δική μας είναι η Αριάν Μνουσκίν και το συλλογικό επίτευγμά της, το «Θέατρο του Ηλιου» που εκπέμπει φως, γνώση, συνείδηση και χαρά για περισσότερα από 60 χρόνια, αποτελώντας πλέον διδακτέα ύλη στα σχολεία της χώρας της. Κι αυτό είναι το θέμα του βιβλίου της Ελενας Παπαλεξίου «Ταξιδεύοντας στη χώρα της Ουτοπίας - Η Αριάν Μνουσκίν και το Θέατρο του Ηλιου» που κυκλοφόρησε πρόσφατα από τις εκδόσεις «Καπόν». Αναπληρώτρια καθηγήτρια Θεατρικών Σπουδών στο Πανεπιστήμιο Πελοποννήσου, ερευνήτρια, επιστημονική υπεύθυνη του πολυμεσικού λεξικού ανοικτής πρόσβασης για τις παραστατικές τέχνες «Θυμέλη», αλλά και επικεφαλής της ερευνητικής ομάδας που έχει αναλάβει την επιστημονική τεκμηρίωση του αρχείου του Φεστιβάλ Αθηνών - Επιδαύρου, η συγγραφέας του βιβλίου, μας μιλά για την υπερτριακονταετή ενασχόλησή της με το «Θέατρο του Ηλιου», από φοιτήτρια στη Σορβόνη μέχρι τη μεταδιδακτορική της έρευνα στο Πανεπιστήμιο Αθηνών. Ναι, την έχει μαγέψει.

Τι ήταν όμως αυτό που σας παρακίνησε να γράψετε αυτό το βιβλίο για την πορεία της Μνουσκίν και του «Θεάτρου του Ηλιου», που καλύπτει όχι μόνο την εξηντάχρονη διαδρομή ενός από τους πιο επιδραστικούς θιάσους της ευρωπαϊκής σκηνής αλλά ρίχνει και μια βαθύτερη ματιά στην πορεία του, φωτίζοντας τη δημοκρατική λειτουργία του, τις καινοτόμες σκηνικές πρακτικές, την πολυσήμαντη πολιτική και κοινωνική δράση του;

Παρατηρούσα ότι στις παραδόσεις μου στο πανεπιστήμιο τα μαθήματα για το «Θέατρο του Ηλιου» προσείλκυαν ιδιαίτερα το ενδιαφέρον, οπότε αποφάσισα να δημοσιεύσω μια έρευνα στα ελληνικά που δεν απευθύνεται μόνο στην ακαδημαϊκή ή καλλιτεχνική κοινότητα, αλλά στο ευρύτερο κοινό.

● Φαντάζομαι ότι την έχετε συναντήσει. Τι σας έχει γοητεύσει;

Ως απλή θεάτρια αρχικά, ήδη από τη δεκαετία του 1990, φοιτήτρια στο Παρίσι, πήγαινα συχνά στην «Καρτουσερί», το θέατρό της. Από το πρώτο έργο τους που είδα με καθήλωσε η ενέργεια των ηθοποιών. Κάθε παράστασή τους είναι μια τελετουργία από την αρχή ώς το τέλος. Το θέατρο βρίσκεται στο δάσος της Βενσέν, στα περίχωρα του Παρισιού, όπου φτάνουμε με το μετρό. Εκεί δεν τελειώνει η περιπέτεια: μας παραλαμβάνει ένα λεωφορείο και, διασχίζοντας το δάσος, μας οδηγεί στην «Καρτουσερί», όπου συναντάμε την ίδια στην είσοδο να καλωσορίζει το κοινό. Εκεί ισχύει ένας δημοκρατικός τρόπος ταξιθεσίας: όποιος φτάνει νωρίτερα μπορεί να επιλέγει τη θέση του, επιβραβεύεται έτσι η συνέπεια – εξαιρούνται βεβαίως οι ειδικές κατηγορίες θεατών, όπως ΑμεΑ, για τις οποίες υπάρχει ειδική πρόβλεψη. Εχει εγκαθιδρύσει έναν δημοκρατικό τρόπο συμβίωσης. Ως προσωπικότητα είναι πάρα πολύ γοητευτική, προσιτή και απρόσιτη συνάμα. Ομως, για να επιστρέψω στην γνωριμία μου μαζί της, στη συνέχεια υπήρξε μια προσέγγιση: καθώς άρχισα να μελετώ πολύ συστηματικά το έργο της, ήρθαμε κοντά και έχουμε πλέον μια θερμή σχέση.

● Τόσο με τη φετινή της παράσταση «Εδώ έχει δράκους, 1917, τότε που τα είχαμε όλα» όσο και παλιότερα στο «1789», τα βάζει άφοβα με την εκτροπή της έννοιας της επανάστασης από τους πρωταγωνιστές της και, όσο κι αν ενοχλεί, τολμάει να τα βάζει με... «ιερές» ιστορικές προσωπικότητες;

Αρχισε με τις εμβληματικές παραστάσεις «1789» και «1793», στηλιτεύοντας τα «οικεία κακά» που συνδέονται με τη Γαλλική Επανάσταση. Ειδικότερα την ενδιέφερε η προσωπικότητα του Ροβεσπιέρου. Πώς ένας ταγός μεταστρέφεται, «γυρνάει το σακάκι από την ανάποδη», όπως λένε και οι Γάλλοι, και μεταλλάσσεται. Ο Ροβεσπιέρος, ο οποίος ως επαναστάτης εκφωνούσε πύρινους λόγους κατά της θανατικής ποινής και μετά τους πέρασε όλους από τη λαιμητόμο, ώσπου στο τέλος κατέληξε εκεί και ο ίδιος. Η Μνουσκίν λοιπόν «ξαναδιαβάζει» τεκμηριωμένα και χωρίς ιδεοληψίες την Ιστορία, λέγοντας τα πράγματα με το όνομά τους. Είναι ανυποχώρητη στις αξίες και τις αρχές της, δεν έχει υποκύψει ποτέ και πουθενά και, παρά τα προβλήματα που έχει αντιμετωπίσει ο θίασός της, δεν έχει βεβαίως ποτέ ενδώσει στην εμπορευματοποίηση του θεάτρου.

● Και μια που μιλάμε για δυσκολίες, θα μας αναφέρετε ένα παράδειγμα;

Λίγο μετά την επίθεση στο «Μπατακλάν» στο Παρίσι το 2015, η Μνουσκίν σκεφτόταν να τα εγκαταλείψει όλα – αναρωτιόταν εάν έχει νόημα να κάνει θέατρο. Ηταν έτοιμη να αναβάλει το ταξίδι της στην Ινδία, όπου είχε προγραμματίσει πρόβες με τον θίασο για το επόμενο έργο της «Ενα δωμάτιο στην Ινδία». Τελικά, όχι μόνο ταξίδεψε, αλλά ενσωμάτωσε στην παράσταση κάποιες εμβόλιμες σκηνές με θέμα τον θρησκευτικό φανατισμό. Ο φονταμενταλισμός και η θέση της γυναίκας την απασχολούν συχνά στις παραστάσεις της: το 1995 είχε παρουσιάσει τον «Ταρτούφο» ως έναν φανατικό μουσουλμάνο και λίγους μήνες αργότερα συνέβη η τρομοκρατική επίθεση με νεκρούς στο παρισινό μετρό από φανατικούς ισλαμιστές. Σαν να διαισθανόταν τι επρόκειτο να συμβεί.

Το βιβλίο σας δίνει το εύρος των παραστάσεών της, αλλά εμβαθύνει και στις αξίες του θεάτρου, τη συλλογικότητα που διαπνέει τις αποφάσεις για τις παραστάσεις και τη λειτουργία του, μέχρι την ακτιβιστική της δράση για όλα τα ζητήματα που μας απασχολούν ως πολίτες, ταξικά και κοινωνικά όντα, ανεξαρτήτως... γεωγραφικής προέλευσης. Διατυπώνει ιδέες για μια ουτοπία, έναν διαφορετικό κόσμο και ταυτόχρονα είναι σαν να τον υλοποιεί στο εδώ και τώρα – όπως λέει και ένα αναρχικό σύνθημα που υιοθετήθηκε τόσο από τον Μάη του ’68 όσο και από πολιτικούς ηγέτες. Θα μας οδηγήσετε σε αυτήν την εφαρμοσμένη ουτοπία;

Θεώρησα αναγκαίο να παρουσιαστεί στο βιβλίο όχι μόνο το έργο αλλά και η κοινωνική της δράση, που αναδεικνύει το εύρος της προσωπικότητάς της. Είναι μια διεθνής καλλιτέχνιδα-σύμβολο και αποτελεί παράδειγμα ο ασυμβίβαστος και τολμηρός ουμανισμός της. Στην ανθρωπιστική και ακτιβιστική της στάση έχω αφιερώσει ένα ολόκληρο κεφάλαιο. Η Μνουσκίν δεν επαναπαύεται ποτέ στην άνεση του καναπέ της, έχει συμμετάσχει με σπάνια μαχητικότητα σε πάμπολλες δράσεις εναντίον καταπιεστικών καθεστώτων ακόμα και με κίνδυνο της ζωής της: οργάνωσε ένα νομαδικό σχολείο στην Ουκρανία εν καιρώ πολέμου, έχει αγωνιστεί για τα ανθρώπινα δικαιώματα και την ελευθερία της έκφρασης, για τη δημοκρατία. Πρόκειται για ένα σπάνιο φαινόμενο. Και φυσικά η έννοια της ουτοπίας είναι ταυτόσημη με το θέατρό της, όχι ένα ανέφικτο ιδανικό αλλά μια δυνητική κατάσταση, ένα «ήδη εδώ»: ένας χώρος για στοχασμό και πειραματισμό που μπορεί να ενεργοποιήσει την πολιτική και κοινωνική δράση. Αυτό εκφράζει με το θέατρο η Αριάν Μνουσκίν.

● Είναι φοβερός ο τρόπος να κάνει το ανέφικτο εφικτό, όπως όταν, θεωρώντας ότι θέατρο μπορούν να κάνουν όλοι, ξεκίνησαν ως φοιτητές τη θεατρική τους ομάδα. Η Μνουσκίν μιλάει όμως ακόμη για λαϊκό θέατρο, συλλογικό και φυσικά για τη χαρά να μοιράζεσαι τη δημιουργία και τη ζωή. Βάζει ως στόχο του θεάτρου τη συλλογική ευτυχία, να κάνει τους ανθρώπους χαρούμενους. Δεν είναι σαν να καταθέτει ένα ολοκληρωμένο και το σπουδαιότερο πραγματοποιήσιμο πολιτικό πρόγραμμα;

Λέει και πολλά ακόμα: «Ενωθείτε, αγαπηθείτε, κάντε παρέα, κάντε θέατρο». Θα επαναλάβω τη συμβουλή που έδωσε η ίδια στις φοιτήτριες και τους φοιτητές μου τον περασμένο Μάιο στην Αθήνα, όταν συναντηθήκαμε για τη γενική πρόβα της παράστασης «Εδώ έχει δράκους» και είχαμε τη χαρά και το προνόμιο να συζητήσουμε μαζί της. Προέτρεψε τα νέα παιδιά να αγαπούν το θέατρο και να δημιουργούν μαζί με φίλες και φίλους τους που μοιράζονται την ίδια αγάπη. Αν μου επιτρέπετε, θα προσέθετα, και να τολμούν, να μη φοβούνται, να μη συμβιβάζονται, όπως ποτέ δεν συμβιβάστηκε εκείνη. Πρεσβεύει ότι μπορούμε να παρέμβουμε στον κόσμο, σαν κόκκος άμμου – ο καθένας και η καθεμία από μας. Το θέατρο, ως χώρος αναπαράστασης δυνητικών κόσμων, μας επιτρέπει να σκεφτούμε και να ζήσουμε την ουτοπία, έστω και εφήμερα, και να κοιτάξουμε την πραγματικότητα, όσο δυσβάσταχτη και ζοφερή και αν είναι, μέσα από ένα κριτικό και διαπεραστικό βλέμμα. Η ουτοπία συντελεί στην αφύπνιση του βλέμματος, στην αφύπνιση της συνείδησης του πολίτη-θεατή μέσα από τη συλλογική δράση. Επομένως, δεν μπορούμε να πούμε ότι η δράση της Μνουσκίν είναι ουτοπική, εφόσον μάλιστα υπάρχει και παραμένει ζωντανή, κατατίθεται, αφορά χιλιάδες θεατές, γνωρίζει τεράστια απήχηση και προσφέρει ελπίδα. Ακόμη, αμέτρητα σχολεία και φοιτητές επισκέπτονται το «Θέατρο του Ηλιου», το οποίο διδάσκεται στο Λύκειο, ανήκοντας στην ιστορία του γαλλικού θεάτρου. Η Μνουσκίν είναι μια ιστορική προσωπικότητα εν ζωή που δημιουργεί εστίες ανθρωπιάς σε όλον τον κόσμο, έτοιμη πάντα να προσφέρει σε ό,τι κρίνει ως δίκαιο σκοπό.

● Τελικά τι κάνει το «Θέατρο του Ηλιου» τόσο ξεχωριστό;

Η υψηλή ποιότητα των θεαμάτων που προσφέρει. Ο θίασος πιστεύει, όχι απλώς σε ένα λαϊκό θέατρο για όλους, αλλά σε ένα ποιοτικό θέατρο για όλους. Αυτό συνοψίζεται σε ένα τρίπτυχο: συλλογικότητα, ισονομία, συμπεριληπτικότητα, τρία γνωρίσματα που διακρίνουν τον θίασο σε καλλιτεχνικό επίπεδο αλλά και σε επίπεδο οργάνωσης και δημοκρατικής λειτουργίας. Πρόκειται για μια ουμανιστική συλλογικότητα με ομαδικό πνεύμα αλληλεγγύης και συναδελφικό ήθος. Η Αριάν Μνουσκίν είναι πηδαλιούχος ενός αντισυμβατικού και μοναδικού, ακόμα και σε διάρκεια, σχήματος που ξεπερνάει τα 60 χρόνια δράσης. Δεν υπάρχει αντίστοιχος θίασος στο δυτικό θέατρο. Επομένως, από τη μια διαπιστώνουμε την ακτινοβολία αυτής της προσωπικότητας και από την άλλη το γεγονός ότι αυτή η τέχνη του θιάσου που στηρίζεται στις απαρέγκλιτες αξίες της συνδημιουργίας, της συντροφικότητας και της αλληλεγγύης, μεταλαμπαδεύεται μέσα από τα νομαδικά σχολεία ανά τον κόσμο.

Πηγή: efsyn.gr/nisides

Σ.Δ.  lifo.gr/theatro/ Η Αριάν Μνουσκίν τα βάζει με τους δράκους της Ιστορίας, της Αργυρώ Μποζώνη  Η μεγάλη προσωπικότητα του ευρωπαϊκού θεάτρου Αριάν Μνουσκίν επιστρέφει το καλοκαίρι του 2025 στο Φεστιβάλ Αθηνών για 5η φορά με το Θέατρο του Ήλιου για να μιλήσουν για τα τέρατα της Ιστορίας που παραμονεύουν πάντα και απειλούν τον ελεύθερο κόσμο.

Με αφορμή την παράσταση «1917: Η νίκη ήταν στα χέρια μας» που αποθεώνει τη σημασία του λαϊκού θεάτρου στην εποχή μας μοιραζόμαστε την ιστορία της ζωής και της τέχνης της, έννοιες άρρηκτα συνδεδεμένες, που υπηρετούν με πάθος την πρωτοπορία, την εγγύτητα που δημιουργεί η τέχνη και τη μεγαλειώδη ουτοπία. Η παράσταση που θα δούμε φέτος στην Αθήνα είναι άλλη μια λαϊκή, πολιτική και πρωτίστως εορταστική δημιουργία του Θεάτρου του Ήλιου που ακολουθεί τη θεωρία της Μνουσκίν ότι το θέατρο οφείλει όχι μόνο να είναι σε εγρήγορση απέναντι στις μεγάλες προκλήσεις της εποχής μας αλλά και να αναπτύσσει ενώπιον του κοινού έναν κοινωνικό διάλογο που το καλλιεργεί, το διαπλάθει και το προβληματίζει.

Μιλώντας για την παράσταση που γεννήθηκε με αφορμή την εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία, η Μνουσκίν λέει, ανάμεσα σε άλλα: «Βυθιστήκαμε στην Ιστορία και συνειδητοποιήσαμε ότι για να αφηγηθούμε τα γεγονότα της 24ης Φεβρουαρίου 2022 πρέπει να ανατρέξουμε στον Φεβρουάριο του 1917 […] Πώς, στον 21ο αιώνα, φτάνει μια χώρα στην απόπειρα εισβολής, υποδούλωσης και καταστροφής μιας άλλης ανεξάρτητης χώρας; Τι είναι αυτό που με την πάροδο των δεκαετιών διαμορφώνει έναν ηγέτη ή, καλύτερα, έναν άνθρωπο όπως ο Βλαντίμιρ Πούτιν;