Πρώτον, το 52% των Βρετανών εκλογέων που επέλεξε την αποχώρηση δεν στράφηκε εναντίον των «ευρωπαϊκών πολιτικών της λιτότητας», όπως λέγεται, γιατί απλούστατα αυτές δεν επιβλήθηκαν στη Βρετανία από την Ευρωπαϊκή Ενωση – και πολύ λιγότερο από τη Γερμανία! Υπήρξαν πολιτική του Βρετανικού Συντηρητικού Κόμματος, το μεγαλύτερο κομμάτι του οποίου υποστήριξε την έξοδο από την Ε.Ε. Προφανώς οι ψηφοφόροι αυτοί εξέφρασαν έντονη δυσαρέσκεια. Αλλά αυτή η δυσαρέσκεια έχει πολλές διαστάσεις, αρκετές από τις οποίες είναι είτε άσχετες μεταξύ τους, είτε αντικρουόμενες: οικονομική δυσπραγία, περιορισμένη κοινωνική κινητικότητα, φόβος για το μέλλον, καχυποψία για τους ξένους, αίσθηση περιθωριοποίησης. Το δημογραφικό τους προφίλ μάς προσφέρει μια πιο αντικειμενική ακτινογραφία απ’ ό,τι η ψηλάφηση των κινήτρων τους: χαμηλότερα εισοδήματα, περιορισμένη μόρφωση, μεγαλύτερες ηλικίες. Πρόκειται για το προφίλ των ανθρώπων εκείνων που δυσκολεύονται να ανταποκριθούν στις προκλήσεις της παγκόσμιας οικονομίας. Εκεί λοιπόν, κυρίως, θα πρέπει να αναζητήσουμε τα ελατήρια της ψήφου, πέρα από πιο συγκυριακές ερμηνείες, όπως π.χ. η χαμηλή ποιότητα της εκλογικής καμπάνιας των οπαδών της παραμονής στην Ε.Ε.

Δεύτερον, ο ρόλος της Ευρωπαϊκής Ενωσης υπήρξε περισσότερο συμβολικός παρά ουσιαστικός. Πολλοί ήταν αυτοί, και ανάμεσά τους το δίδυμο του περυσινού φιάσκου Τσίπρας και Βαρουφάκης, που έσπευσαν να κατηγορήσουν την Ε.Ε. για ανεπάρκεια και αποτυχία. Ομως η Ευρώπη λειτουργεί κυρίως ως αποδιοπομπαίος τράγος και εύκολος στόχος. Αυτό άλλωστε αποδεικνύεται από το γεγονός πως λαϊκιστικά κινήματα δεν εμφανίζονται μόνο σε κράτη-μέλη της Ε.Ε. Οι ψηφοφόροι του Τραμπ στις ΗΠΑ έχουν αντίστοιχα δημογραφικά χαρακτηριστικά με αυτούς του Brexit, και ο λόγος αυτού του υποψηφίου ηχεί στο ίδιο ακριβώς μοτίβο: ενάντια στο σύστημα, στις ελίτ, στους ξένους. Ομως στις ΗΠΑ δεν τίθεται, βέβαια, θέμα Ευρωπαϊκής Ενωσης! Αυτό δεν σημαίνει πως η Ε.Ε. δεν πρέπει να προωθήσει πολύ πιο δυναμικά τις ιδέες της, πράγμα που προϋποθέτει να σταθεί κάθετα απέναντι στην ξενοφοβία και στον ρατσισμό που υπήρξαν κυρίαρχο στοιχείο του βρετανικού δημοψηφίσματος και να αντιμετωπίσει τη δημαγωγία και τον λαϊκισμό επιθετικά, με ουσιαστικά πολιτικά όπλα και αναφορές στο συναίσθημα, όχι με τις παραδοσιακές νερόβραστες επικλήσεις στο «κοινό μας μέλλον», σε ένα «καινούργιο σχέδιο» κ.λπ.

Τρίτον, το μέλλον της Ε.Ε. είναι δύσκολο, αλλά πότε υπήρξε εύκολο; Εδώ έχουμε να κάνουμε με ένα πρωτοφανές πείραμα που συνίσταται στη δημιουργία μιας υπερεθνικής οντότητας σε έναν κόσμο που κυριαρχείται ακόμη (αλλά όχι για πάρα πολύ) από έθνη-κράτη. Αυτού του είδους τα εγχειρήματα μπορούν να προχωρήσουν μόνο μέσω κρίσεων. Από την άλλη, δεν συμφωνώ καθόλου με τους πρόωρους επικήδειους και την υπερβολική δραματοποίηση που κυριαρχεί. Οπως έδειξε και το ελληνικό δημοψήφισμα, τα τελικά αποτελέσματα συχνά διαφέρουν από τις αρχικές δημόσιες προθέσεις. Στις σύνθετες διαπραγματεύσεις που θα ξεκινήσουν και θα διαρκέσουν για σημαντικό χρονικό διάστημα είναι πολύ πιθανό να προκύψει ένα ειδικό καθεστώς σχέσεων Βρετανίας - Ε.Ε., το οποίο στην πράξη δεν θα διαφέρει πάρα πολύ από το σημερινό, ιδίως στο θέμα της ελεύθερης διακίνησης ανθρώπων και αγαθών. Συγχρόνως τα πολιτικά και οικονομικά προβλήματα που έχουν ήδη ξεσπάσει στη Μεγάλη Βρετανία (νομισματική αστάθεια, καθεστώς Σκωτίας κ.λπ.) θα προβληματίσουν ενδεχομένως τους οπαδούς των επίδοξων μιμητών του Brexit.

Τέταρτον, η πρωτοφανής για τα βρετανικά δεδομένα πόλωση δεν ήταν απαραίτητα αποτέλεσμα της βαθύτερης προδιάθεσης του εκλογικού σώματος αλλά της πολωτικής δυναμικής του δημοψηφίσματος ως πολιτικής πρακτικής. Ας μη συγχέουμε δημοκρατία και δημοψηφίσματα!

Τέλος, το κεντρικό, κατά τη γνώμη μου, πρόβλημα της Ευρώπης είναι αυτό της ανταγωνιστικότητας. Σε έναν κόσμο όπου ολοένα και περισσότεροι λαοί διεκδικούν μια καλύτερη ζωή, ο ρόλος της οικονομίας είναι κομβικός. Το επίπεδο διαβίωσης που είχε εξασφαλίσει η Ευρώπη επί δεκαετίες με το γενναιόδωρο κράτος πρόνοιας και τις παροχές του δεν μπορεί πλέον να στηρίζεται κυρίως στο χρέος. Απαιτεί ανταγωνιστικότητα.

Αυτή είναι η μεγάλη πρόκληση και εκεί θα κριθεί το μέλλον της ηπείρου μας.

*Ο κ. Στάθης Ν. Καλύβας είναι καθηγητής Πολιτικής Επιστήμης στο Πανεπιστήμιο Yale.

Πρίν από τη γνώμη του Τζόνοθαν Κόου δημοσιεύουμε και ένα απόσπασμα που μας άρεσε από ένα άρθρο του γνωστού Άγγλου δημοσιογράφου Πολ Μέισον που δημοσιεύτηκε στον Guardian τρεις μέρες πριν το δημοψήφισμα. Σ'αυτό το άρθρο χαρακτήρισε την καμπάνια υπέρ της αποχώρησης "μια ψεύτικη εξέγερση της κατώτερης τάξης". Η διαφορά ανάμεσα στις πραγματικές και τις ψεύτικες εξεγέρσεις, λέει ο Μέισον, είναι ότι στις αληθινές δεν ηγείται μια κάποια ελίτ. Αντίθετα στους αληθινούς ξεσηκωμούς οι πλούσιοι και οι ισχυροί παίρνουν τα βουνά πανικόβλητοι για να γλυτώσουν το κεφάλι τους - χώρια που δεν υποστηρίζονται από κίτρινες φυλάδες σαν τη Sun και την  Daily Mail. 

«Στο δημοψήφισμα για το Brexit είδαμε τι συμβαίνει όταν η κουλτούρα της εργατικής τάξης πέφτει θύμα πειρατείας. (...) Σε πολλές εργατικές γειτονιές, ο κόσμος ετοιμάζεται να ψηφίσει “φεύγουμε” όχι μόνο για να πει με τον τρόπο του στη νεοφιλελεύθερη άρχουσα τάξη να πάει να πηδηχτεί. Οι άνθρωποι θέλουν ακόμα να “τη σπάσουν” στους φιλελεύθερους, μορφωμένους, πρωτευουσιάνους μισθωτούς υπαλλήλους της μεσαίας τάξης. (...)

»Ας αναγνωρίσουμε το πρόβλημα: οι άνθρωποι της εργατικής τάξης βλέπουν τους μισθούς τους να έχουν πιάσει πάτο, τους εργοδότες τους να τους αντιμετωπίζουν σαν σκουπίδια, τους εμπορικούς δρόμους των πόλεών τους γεμάτους από κλειστά μαγαζιά, τα παιδιά τους να μην έχουν αρκετά λεφτά για να φτιάξουν δικά τους σπιτικά, τους δασκάλους στα σχολεία να λιγοστεύουν, τις ουρές στα νοσοκομεία να μεγαλώνουν».

Έχουν δίκιο, λέει, να ανησυχούν για τις συνέπειες της μετανάστευσης στις δουλειές τους, αλλά και στον τρόπο ζωής τους:

«Αλλά ένα Brexit υπό την ηγεσία του UKIP και της δεξιάς πτέρυγας των Τόρις δεν πρόκειται να καλυτερέψει κάτι από τα παραπάνω, θα τα χειροτερέψει.

Δείτε τους επικεφαλής του Brexit: Φάρατζ, Χάμιλτον, Τζόνσον, Γκόουβ – άνθρωποι που πολέμησαν όλη τους τη ζωή για έναν σκοπό, την ενίσχυση των αφεντικών και την αποδυνάμωση των εργαζομένων. Πολλοί εξ αυτών θέλουν να ιδιωτικοποιήσουν το Εθνικό Σύστημα Υγείας. (…) Μιλάνε για αμφισβήτηση της ελίτ, ενώ αυτοί οι ίδιοι είναι η ελίτ»!

Σχετικά με το αποτέλεσμα του δημοψηφίσματος στο Ηνωμένο Βασίλειο, ο αγαπημένος και στη χώρα μας συγγραφέας Τζόναθαν Κόου, του οποίου τα βιβλία —κυκλοφορούν από τις εκδόσεις «Πόλις»— έχουν πολλούς και φανατικούς αναγνώστες, δήλωσε τα εξής:

«Αυτό το καταστροφικό δημοψήφισμα επέφερε ένα καταστροφικό αποτέλεσμα: καταστροφικό για όλους στο Ηνωμένο Βασίλειο, και στην υπόλοιπη Ευρώπη, για αυτούς που πιστεύουν στην ανεκτικότητα, στον διεθνισμό, στη συνεργασία μεταξύ των χωρών. Είναι μια νίκη των πλέον στενόμυαλων και εσωστρεφών παρορμήσεων του βρετανικού λαού· η νίκη μιας ψευδούς νοσταλγίας. Λυπάμαι περισσότερο για τους νέους ανθρώπους τούτης της χώρας που ήθελαν να παραμείνει η χώρα τους στην Ευρωπαϊκή Ένωση και είδαν μια χολωμένη, μεγαλύτερη γενιά να τους κλέβει το μέλλον. Λυπάμαι επίσης για τους Σκωτσέζους και τους Βορειοϊρλανδούς οι οποίοι δεν ψήφισαν γι’ αυτό το αποτέλεσμα, και τώρα θα θελήσουν να επανεξετάσουν τη δική τους θέση σε ό,τι ακόμη αποκαλούμε, προσώρας, Ηνωμένο Βασίλειο».

Σε πρόσφατη συνέντευξή του στο «Βήμα της Κυριακής» (18/6/2016) ο Τζόναθαν Κόου, αναφερόμενος στο δημοψήφισμα, είχε υπογραμμίσει:

«Η Ευρωπαϊκή Ένωση, με τη σημερινή της δομή και πρακτική, χαρακτηρίζεται από σοβαρότατες ατέλειες. Εδώ στη Βρετανία παρακολουθήσαμε με τρόμο πώς συμπεριφέρθηκε, λ.χ., όλο αυτό το διάστημα στην Ελλάδα η τρόικα (ό,τι σήμερα λέγεται «θεσμοί»). Από την άλλη όμως πιστεύω ότι, παρά τα δεδομένα λάθη της, η Ευρωπαϊκή Ένωση είναι θεμελιωμένη πάνω στα ιδανικά της συνοχής και της αλληλεγγύης, και ότι θα ήταν μεγάλο λάθος η Μεγάλη Βρετανία να αποχωρήσει από αυτήν, στην παρούσα φάση. Κατά συνέπεια, δεν σας κρύβω ότι στο επερχόμενο δημοψήφισμα θα ψηφίσω να παραμείνουμε στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Η εκστρατεία υπέρ της αποχώρησης, του Brexit, έχει βασιστεί ολοφάνερα σε μια αντι-μεταναστευτική ρητορική και στρατηγική, πράγμα που θεωρώ απολύτως απογοητευτικό — αν και φάνηκε πανέτοιμη να συντονιστεί με ένα μεγάλο κομμάτι της κοινωνίας που ανταποκρίνεται έτσι στην κατάσταση. Κάτι που ανέκαθεν μου άρεσε στη βρετανική πολιτική είναι το γεγονός ότι η ξενοφοβία δεν είχε βρει ποτέ πολιτική φωνή και εκπροσώπηση, ίσως όμως αλλάξει και αυτό στο προσεχές μέλλον».