Δήμητρα Αθανασοπούλου.
Μεταξύ αυτών, ο Jim van Os, καθηγητής Ψυχιατρικής Επιδημιολογίας και πρόεδρος του Τμήματος Νευροεπιστημών στο Πανεπιστημιακό Ιατρικό Κέντρο της Ουτρέχτης, ο João Breda, επικεφαλής του Γραφείου Ποιότητας Φροντίδας και Ασφάλειας Ασθενών του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας στην Αθήνα και ειδικός σύμβουλος του περιφερειακού διευθυντή του ΠΟΥ Ευρώπης, ο Νίκος Στεφανής, καθηγητής Ψυχιατρικής και διευθυντής της Ψυχιατρικής Κλινικής στο Αιγινήτειο Νοσοκομείο του ΕΚΠΑ, καθώς και ο Κυριάκος Σουλιώτης, καθηγητής Πολιτικής Υγείας και κοσμήτορας της Σχολής Κοινωνικών και Πολιτικών Επιστημών του Πανεπιστημίου Πελοποννήσου.
«Η ΕΠΑΨΥ είναι το νέο σύστημα που θα μετασχηματίσει την Ελλάδα,» είπε στην ομιλία του ο Jim van Os, ο οποίος θεωρείται ένας από πιο επιφανείς ψυχιάτρους στην Ευρώπη, ενώ ο Στέλιος Στυλιανίδης υπενθύμισε πόσο θεραπευτική μπορεί να είναι η ελευθερία. Διότι η ελευθερία είναι απαραίτητο συστατικό της δημοκρατίας στην ψυχική υγεία.
Πού βρισκόμαστε στην Ελλάδα σε αυτόν τον τομέα; Η αλήθεια είναι πως παρ’ όλο που η κοινοτική ψυχιατρική ήταν το πυρηνικό όνειρο της ψυχιατρικής μεταρρύθμισης, οι υπηρεσίες ψυχικής υγείας στη χώρα μας δεν έχουν εξελιχθεί όπως ονειρεύτηκαν οι πρωτεργάτες της ψυχιατρικής μεταρρύθμισης., με αποτέλεσμα να μην έχει αλλάξει σήμερα ο τρόπος που αντιμετωπίζονται και υποστηρίζονται οι ψυχικά νοσούντες στο κοινωνικό τους περιβάλλον. Επιπλέον δεν δίνεται η πρέπουσα σημασία στους κοινωνικούς παράγοντες, όπως η ανεργία και η φτώχεια, κατ’ εξοχήν επιβαρυντικούς για την ψυχική υγεία.
Η ιατροκεντρική και ιδρυματική κουλτούρα συνεχίζει να διέπει το σύστημα ψυχικής υγείας παρ’ όλο που έκλεισαν οι ασυλικές εγκαταστάσεις και οι ψυχιατρικοί ασθενείς μεταφέρθηκαν σε ξενώνες, σε οικοτροφεία και ημιαυτόνομα διαμερίσματα, με αποτέλεσμα να μην έχει επιτευχθεί ένα σύστημα ολοκληρωμένων υπηρεσιών κοινοτικά βασισμένο, με επίκεντρο την κοινοτική παρέμβαση και νοσηλεία που θα στοχεύει στον αποστιγματισμό της ψυχικής νόσου και στην κοινωνική επανένταξη.
Η ΕΠΑΨΥ (Εταιρεία Περιφερειακής Ανάπτυξης και Ψυχικής Υγείας), ο φορέας που ιδρύθηκε το 1988 για την προώθηση της κοινοτικής ψυχιατρικής στην Ελλάδα, με στόχο την παροχή ψυχιατρικής φροντίδας στην κοινότητα, την αποστιγματοποίηση της ψυχικής νόσου και την ψυχοκοινωνική αποκατάσταση, παρέχοντας υπηρεσίες σε ευάλωτες ομάδες, ειδικά σε νησιωτικές περιοχές, μέσω κινητών μονάδων και διεπιστημονικών κλιμακίων, δεν έχει ταυτιστεί απλά και μόνο με την ελληνική ψυχιατρική μεταρρύθμιση, αλλά αντιμετωπίζει σύγχρονες προκλήσεις στην κοινοτική ψυχιατρική, εστιάζοντας στην ψυχοκοινωνική αποκατάσταση, την παροχή ολοκληρωμένης φροντίδας ψυχικής υγείας στην κοινότητα και την ανάπτυξη εναλλακτικών μοντέλων.
Περίπου τέσσερις δεκαετίες μετά την ίδρυσή της και αφότου συνέβαλε καταλυτικά στη διαμόρφωση μιας εξωνοσοκομειακής αντίληψης στην αντιμετώπιση των ψυχικών διαταραχών, την αποστιγματοποίηση της ψυχικής νόσου και την ένταξη των ατόμων στην κοινότητα, αγωνίζεται για την προώθηση διεθνών καλών πρακτικών και πολιτικών που θέτουν τον άνθρωπο στο επίκεντρο της κοινοτικής φροντίδας ψυχικής υγείας ενώ, όπως τόνισε ο Στέλιος Στυλιανίδης, θα πρέπει να γίνει «μεταρρύθμιση μέσα στη μεταρρύθμιση»! Πώς αλλιώς θα πάψουν οι κατασταλτικές πρακτικές που ακόμα επικρατούν στα ελληνικά ψυχιατρεία, πώς αλλιώς θα μειωθούν οι ακούσιες νοσηλείες; Πώς αλλιώς θα πάψουν οι ασθενείς με ψυχικά νοσήματα να είναι αόρατοι και η έννοια της ψυχιατρικής μεταρρύθμισης κακοποιημένη; Ολοι όσοι έχουμε ασχοληθεί με την ψυχική υγεία γνωρίζουμε πολύ καλά πως ποτέ δεν ήταν το πρόβλημα η ψυχική νόσος καθαυτή αλλά ο τρόπος με τον οποίο προλαμβάνεται και φροντίζεται καθώς και ο τρόπος με τον οποίο αναπαράγονται τα στερεότυπα στις κοινωνικές αλληλεπιδράσεις - αναπαραγωγή που επηρεάζει σε βάθος χρόνου τις πολιτικές που χαράζονται.
Ας μάθουμε να στηρίζουμε τους ψυχικά νοσούντες μέσα στην κοινότητα χωρίς να τους στιγματίζουμε, να τους περιθωριοποιούμε και να τους εξοστρακίζουμε. Ας τους αντιμετωπίσουμε ως ενσώματες υπάρξεις και όχι μόνο ως βιολογικά σώματα. Ας υπερασπιστούμε τη δημοκρατική προσέγγιση στην ψυχική υγεία η οποία βασίζεται στην αρχή ότι κάθε άνθρωπος έχει φωνή και δικαίωμα να συμμετέχει στις αποφάσεις που αφορούν τη ζωή και τη θεραπεία του, όπου τα άτομα υποστηρίζονται ώστε να ζουν και να εντάσσονται ενεργά στην κοινωνία, αντί να απομονώνονται σε ιδρύματα. Η δημοκρατία στην ψυχική υγεία δεν είναι μόνο ζήτημα θεραπείας, αλλά και ζήτημα κοινωνικής δικαιοσύνης. Η προστασία της ψυχικής υγείας συνδέεται άμεσα με την αντιμετώπιση της φτώχειας, των ανισοτήτων και του κοινωνικού αποκλεισμού. Αν αντιμετωπίσουμε αυτές τις βασικές αιτίες ψυχικής επιβάρυνσης, τότε ναι, η κοινοτική ψυχιατρική θα αποκτήσει ένα πραγματικό μέλλον.
