Ο νέος χώρος τέχνης και πολιτισμών θα έχει το όνομα Kyklos και θα στεγάζει συλλογές από έργα τέχνης των λαών της Αφρικής, της Ωκεανίας και άλλων περιοχών.

Ο Kyklos θα παρουσιάζει επίσης σημαντικές περιοδικές εκθέσεις αλλά και πλήθος πολιτιστικών δραστηριοτήτων. Θα περιλαμβάνει πρόγραμμα διαλέξεων, προβολών και εκπαιδευτικών προγραμμάτων, φυσικών και ψηφιακών, που θα εξερευνούν τη σύγχρονη δυναμική της παγκόσμιας τέχνης.

Σκοπός είναι να αποτελέσει έναν διεθνή κόμβο σύγχρονης τέχνης, παιδείας και πολιτισμού, συνδεδεμένο με αντίστοιχα κέντρα τέχνης του εξωτερικού, ανοικτό στην τοπική κοινωνία, στις μαθητικές κοινότητες και στους επισκέπτες της Αθήνας και του Πειραιά.

Τα σχέδια του κέντρου Kyklos έχει εκπονήσει το αρχιτεκτονικό γραφείο του Ρέντσο Πιάνο (Renzo Piano Building Workshop) για ένα κτίριο που θα αποτελεί παράδειγμα βιωσιμότητας και αισθητικής. Οι εγκαταστάσεις του σχεδιάστηκαν σύμφωνα με τα υψηλότερα πρότυπα αειφορίας και θα συμβάλλουν στη βελτίωση του αστικού περιβάλλοντος, εξασφαλίζοντας προσβασιμότητα για όλους τους επισκέπτες. Το 62% όλης της έκτασης θα είναι χώροι πρασίνου και αναψυχής.

Μέρα με την ημέρα ο τόπος αλλάζει, τα συνεργεία δουλεύουν εντατικά για να φτάσουν στην ημερομηνία στόχο για τα θυρανοίξια, το τελευταίο τρίμηνο του 2028. Όσοι οδηγούν στην περιοχή γίνονται μάρτυρες μιας αλλαγής, μιας μετάβασης μέρα με την ημέρα.

Το Kyklos, το πολιτιστικό κέντρο του Ιδρύματος Ντίνου και Λίας Μαρτίνου, σχεδιασμένο από το Renzo Piano Building Workshop, ηθελημένα ή μη, έρχεται να ενώσει διαφορετικούς κόσμους: τη βιομηχανική ιστορία του Πειραιά με τη σύγχρονη τέχνη, την ιδιωτική συλλεκτική πρωτοβουλία με τη δημόσια πολιτιστική ζωή, την Ελλάδα με τις αφρικανικές και ωκεάνιες εξιστορήσεις.

Κι αν κάτι λέει περισσότερα για την πολυπλοκότητα αυτής της απόφασης, είναι η γειτονιά του μουσείου. Το (ή μήπως ο) Kyklos χτίζεται δίπλα στο πιο φορτισμένο, αντιφατικό και εμβληματικό σημείο του Πειραιά: το γήπεδο Καραϊσκάκη. Εκεί όπου, κάθε εβδομάδα, διαφορετικές πληθυσμιακές ομάδες συνυπάρχουν γύρω από την πιο ακατέργαστη έκφραση ταυτότητας: το ποδόσφαιρο.

Είναι δύσκολο να φανταστεί κανείς δύο πιο διαφορετικές πολιτισμικές εκφάνσεις: από τη μία, το μουσείο των κήπων, των συλλογών, της αφρικανικής τέχνης· από την άλλη, το Καραϊσκάκη, η έδρα του Ολυμπιακού, το μέρος όπου συναντιούνται η εργατιά, ο εφοπλισμός, ο τοπικισμός και το ανεξέλεγκτο πάθος. Θα ήθελα αυτή η γειτνίαση να μην είναι τυχαία, να είναι σχόλιο -όμως ως τώρα όλες οι δημοσιογραφικές ερωτήσεις παραπέμπονται στο απώτερο μέλλον και το υλικό που διαθέτουμε είναι μόνο το επίσημο δελτίο τύπου.

Είναι όμως συναρπαστικό να σκέφτεσαι την γέννηση μία νέας μήτρας πολιτισμού ως μέρος ενός στοιχήματος: μπορεί ένα μουσείο σύγχρονης τέχνης να σταθεί μέσα στον σκληρό, πολυεπίπεδο ιστό του Πειραιά ή θα μείνει νησίδα αποκομμένη, γυάλινη, αποστειρωμένη;

Από το εργοστάσιο «Αιγαίον» στο μουσείο του μέλλοντος

Το οικόπεδο όπου κατασκευάζεται το Kyklos κουβαλά μνήμη βιομηχανίας. Το παλιό εργοστάσιο υφαντουργίας «Αιγαίον» δημιουργήθηκε το 1924 στον Πειραιά και υπήρξε κάποτε τοπόσημο της ελληνικής οικονομίας και της εργατικής τάξης.

Σήμερα, ό,τι απέμεινε από αυτό αναμορφώνεται ριζικά, αλλά με σεβασμό στο παρελθόν: τα διατηρητέα του συγκροτήματος αναστηλώνονται και εντάσσονται οργανικά στο νέο πολιτιστικό αφήγημα. Τέσσερα συνεχόμενα κτίρια με αίθριο στο τέλος, που επιστρέφουν με τις μεγάλες ανοιχτές στο φως εισόδους, λευκά και περιτριγυρισμένα από κήπο.

Το οικόπεδο καλύπτει σχεδόν 24.000 τετραγωνικά μέτρα, από τα οποία πάνω από 62% θα αποδοθούν ως φυτεμένοι, ανοιχτοί, δημόσιοι χώροι, σχεδιασμένοι από τη Γαλλίδα αρχιτέκτονα τοπίου Camille Müller. Πάνω από 290 νέα δέντρα θα φυτευτούν —υπερδιπλάσια από όσα επιβάλλουν οι πολεοδομικοί κανονισμοί. Οι εκθεσιακοί χώροι θα καταλαμβάνουν περίπου 9.000 τετραγωνικά μέτρα, ενώ το μουσείο θα περιλαμβάνει πράσινες στέγες 1.700 τ.μ., φωτοβολταϊκά συστήματα 4.000 τ.μ. και ειδικές θέσεις στάθμευσης για ηλεκτρικά οχήματα. Με βάση τα σχέδια, πάντως, δεν είναι ξεκάθαρο αν έχει εξασφαλισθεί ικανός αριθμός θέσεων για το κοινό, σε μια περιοχή όπου η στάθμευση είναι εξαιρετικά δύσκολη.

Το αρχιτεκτονικό αφήγημα του Renzo Piano ακολουθεί τη γνώριμη αισθητική του: διάφανη, οικολογική, ελαφριά, με έντονη παρουσία του φυσικού φωτός. Αρνητής πλέον του μεγάλου όγκου, των ψηλών κτιρίων, όπως φαίνεται στα σχέδια. Το Kyklos φιλοδοξεί να μην είναι ένας κλειστός ναός τέχνης, αλλά ένας ζωντανός πολιτιστικός κόμβος με ανοιχτούς κήπους, χώρους συνάντησης και πολιτιστικές δράσεις.

Όταν ο Ρέντσο Πιάνο έκανε τις βόλτες του στο εργοτάξιο της Καλλιθέας και συνομιλούσε μαζί μας, αγαπούσε να λέει σε κάθε του συνέντευξη ότι θα επιστρέψει στην πόλη την Bella Vista, ότι στον εξώστη του ΚΠΙΣΝ νιώθει σαν να ανοίγει το παράθυρο του πατρικού του σπιτιού στην Γένοβα για να δει την Μεσόγειο. Άραγε, τι θα θέλει να μας παραδόσει και να ξανανιώσει στην περίπτωση του Κyklos στην οδό Μικράς Ασίας;

Γιατί Αφρική και Ωκεανία;

Ας επιστρέψουμε όμως στην πρόθεση του Ιδρύματος Ντίνουκαι Λίας Μαρτίνου, να αφιερώσουν το μουσείο στην τέχνη μιας περιοχής που εσχάτως αποτελεί το αγαπημένο παιδί της σύγχρονης τέχνης. Σε μια χώρα όπου η πολιτιστική αφήγηση παραμένει βαθιά ευρωκεντρική και συνδεδεμένη με το αρχαίο παρελθόν, το Kyklos επιλέγει μια διαφορετική διαδρομή: τη συστηματική ανάδειξη της αφρικανικής, ωκεάνιας και άλλων υποεκπροσωπούμενων γεωγραφιών.

Η απόφαση αυτή δεν είναι απλώς αισθητική. Είναι πολιτική και κοινωνική. Ο Πειραιάς είναι ήδη, από μόνος του, μια πολυπολιτισμική πόλη. Χιλιάδες μετανάστες και πρόσφυγες από την Αφρική και την Ασία ζουν και εργάζονται στα όριά του. Η τέχνη αυτών των περιοχών, τοποθετημένη σε ένα τέτοιο κοινωνικό περιβάλλον, αποκτά νέα βαρύτητα.

Στην γενική διεύθυνση συναντάμε ένα πρόσωπο γνώριμο που έχει ξαναπεράσει πριν από τουλάχιστον 15 χρόνια τη διαδικασία της ανάληψης της διεύθυνσης ενός σπουδαίου έργου πολιτισμού για λογαριασμό Ιδρύματος. Ο λόγος για τον Χρήστο Καρρά που είναι ο γενικός διευθυντής -και πριν υπήρξε εκτελεστικός διευθυντής της Στέγης του Ιδρύματος Ωνάση. Το δεύτερο ερώτημά μας είναι ποιος θα είναι ο καλλιτεχνικός διευθυντής, που προφανώς πέρα από τις υπόλοιπες αρετές της θέσης θα πρέπει να έχει εξειδικεμένη γνώση στην τέχνη Αφρικής και Ωκεανίας.

Με δεδομένη πάντως την βαθιά και σε εύρος γνώση του Χρήστου Καρρά για την μουσική, το μόνο βέβαιο ως τώρα είναι ότι οι δράσεις μουσικής που θα πλαισιώσουν το Κyklos θα είναι ιδιαίτερες.

Το 2028 και μετά: Κύκλος ή κλειστό σύστημα;

Η κατασκευή του Kyklos προχωρά με εντυπωσιακή ταχύτητα για τα ελληνικά δεδομένα, με την ολοκλήρωση να τοποθετείται στα τέλη του 2028. Αν όλα εξελιχθούν βάσει σχεδίου, ο Πειραιάς θα αποκτήσει ένα μουσείο διεθνούς εμβέλειας, μια πολιτιστική υποδομή υψηλών προδιαγραφών και ένα νέο σημείο πολιτιστικής συνάντησης.

Το στοίχημα, όμως, παραμένει ανοιχτό: μπορεί ένα ιδιωτικό μουσείο να λειτουργήσει ως αληθινά δημόσιος χώρος; Μπορεί η τέχνη της Αφρικής, της Ωκεανίας και του κόσμου να συνομιλήσει με την πολυπολιτισμική πραγματικότητα του Πειραιά και όχι να περιοριστεί σε αισθητική εξωτικοποίηση;

Ο Kyklos, όπως άλλωστε υποδηλώνει το όνομά του, υπόσχεται ροή, συνάντηση, διάλογο. Το αν θα γίνει πραγματικά ένας ανοιχτός κύκλος ή αν θα κλείσει εντός των κύκλων των λίγων, θα το δείξει ο χρόνος και η πόλη. Γιατί το μεγάλο στοίχημα κάθε οργανισμού όσο μπουτίκ ή μνημειώδης και αν θεωρείται, είναι να κερδίσει την κοινότητα. Να την ενσωματώσει. Και μετά να αρχίσει να ριζώνει πέρα από αυτή.

ΚΑΤΕΡΙΝΑ Ι. ΑΝΕΣΤΗ

Πηγή: iefimerida.gr/politismos