Αρκετά χρόνια πριν είχα διαβάσει για μία έρευνα που είχε γίνει στη Νέα Υόρκη σε μαθητές του δημοτικού. Η έρευνα αυτή αφορούσε στην αναγνώριση των εικόνων διαφόρων ζώων από αυτά που καταναλώνονται ευρέως, όπως κοτόπουλα, αρνιά, μοσχάρια. Το πιο εντυπωσιακό από όλες τις απαντήσεις ήταν η ερώτηση που αφορούσε τις κότες. Σχεδόν οι μισοί περίπου που πήραν μέρος σ'αυτήν την έρευνα δεν αναγνώρισαν την εικόνα της κότας, ενώ όλοι είχαν φάει φαγητά με κοτόπουλο. Το πρόβλημα δημιουργήθηκε εξ αιτίας του ότι στα σούπερ μάρκετ τα κοτόπουλα που πουλούσαν δεν ήταν ολόκληρα, αλλά σε κομμάτια. Κομμάτια μπουτιών, στήθους, φιλέτου, φτερούγων. Μιλάμε τώρα για παιδιά της πόλης δίχως καμία αναφορά σε χωριά και ύπαιθρο.

Αναρωτιέμαι συχνά αν η δύναμη της αδράνειας είναι η μεγαλύτερη δύναμη που υπάρχει στον κόσμο μας ή σε ένα άλλο επίπεδο, η δύναμη της συντήρησης από κάθε άποψη και σε κάθε σφαίρα της ανθρώπινης παρουσίας. Έχω καταλήξει στο ότι προπάντων άμα ο πάσα ένας έχει τσιμπήσει λίγο από την ρωσική σαλάτα της φήμης, της δόξας, της δύναμης, του χρήματος, του σεξ και της αγάπης που προσδοκούσε και νιώθει μια σχετική ασφάλεια στην καθημερινότητά του, τότε θα πρέπει να έρθουν τα πάνω κάτω στη ζωή του για να είναι ευάλωτος στον πειρασμό να δοκιμάσει κάτι άλλο, έστω και ως σκέψη.

Αυτά πέρασαν από το μυαλό μου με αφορμή το χθεσινό βραδυνό δελτίο ειδήσεων, όπου οι φόνοι στην ελληνική επικράτεια για μια ακόμα φορά είχαν την τιμητική τους.

Λογικά θα πρέπει να'ναι φανερό στους παρατηρητικούς της δημόσιας σφαίρας ότι τον καιρό της πανδημίας αβγατίζουν συνεχώς τα περιστατικά βίας και μάλιστα με πιο έντονο ρυθμό από αυτόν της δεκαετίας της λιτότητας. Κι αυτό απ'ότι λένε κάποιες στατιστικές είναι ένα παγκόσμιο φαινόμενο, όπως και το γεγονός ότι η υπόλοιπη μικρο-εγκληματικότητα σημειώνει μια μικρή κάμψη. Φαντάζομαι ότι εύκολα ο καθένας θα έχει συμπεράνει εξ ιδίας πείρας ότι στο κοκτέιλ των αναγκαστικών περιορισμών στον ίδιο περιορισμένο χώρο και στη συρρίκνωση της κοινωνικής ζωής που θα ανακατεύονται και άλλες προσωπικές και κοινωνικές τοξικότητες, στο τέλος μας προκύπτει ένα ποτό που για ένα μεγαλύτερο ποσοστό του πληθυσμού από αυτό της προ κρίσης, είναι δηλητηριώδες. Ένα δηλητήριο που βγάζει σε κοινή θέα τη βία που μικροί και μεγάλοι έτσι κι αλλιώς κρύβουμε μέσα μας κι ένας θεός ξέρει τι μπορεί να τη χαλιναγωγήσει εκτός από το φόβο της τιμωρίας του θεού ή και του αυστηρού ποινικού κώδικα. Πανάρχαιες επιλογές που όμως σπανίως μπορούν να αλλάξουν το σκληρό πυρήνα των βιαιοπραγούντων ιδίως όταν οι κοινωνικές σχέσεις παραμένουν ίδιες. 

Τι δεν προσφέρεται τώρα που πριν πανδημίας ως ένα βαθμό έδινε χείρα βοηθείας; Οι κοινωνικές θεσμικές υπηρεσίες υποστήριξης των ευπαθών ομάδων, οι εναλλακτικές χύμα στο κύμα της κοινωνίας ακόμα και με τις πιο χαζοευτράπελες αγοραίες προσφορές της όπου δίνουν την ευκαιρία της εκτόνωσης και της διαφυγής, η γειτονιά, η οικογένεια, οι φίλοι, οι συνάδελφοι και οι συγγενείς όταν διατηρούν αναμμένη τη φωτιά της συμπαράστασης. Αυτά πάνω κάτω ήταν και ως ένα μικρότερο βαθμό εξακολουθούν να είναι, το δίχτυ ασφαλείας που έπαιζαν έναν υποστηρικτικό ρόλο ιδιαίτερα πριν τα πράματα ξεφύγουν εντελώς. 

Το άλλο που μου κάνει εντύπωση πάντα και όχι μόνο τώρα και έχει μία σχέση με τα προηγούμενα, είναι η αδυναμία μας ως είδος να δούμε και να ακούσουμε, να ρωτήσουμε και να συζητήσουμε, να σκεφτούμε και να αναρωτηθούμε για όσα υποψιαζόμαστε ότι μπορεί να μας βγάλουν από την ησυχία μας. Η ισχυρότατη δύναμη της αδράνειας, που έχει τις ρίζες της μέσα μας και τον ήλιο της από πάνω μας, δίνει τα ρέστα της για να μας κρατήσει εντός κι εναλλάξ κολλημένους ακόμα κι όταν το παιχνίδι είναι ολοφάνερο ότι είναι σικέ κι ότι κάπου εκεί έξω από τις συνήθειες μας το κακό καιροφυλακτεί πανέτοιμο να μας χαλάσει τη ζαχαρένια προκαλώντας στεναχώρια και πόνο και ενίοτε οδηγώντας στο θάνατο. 

Κι αυτή η ερμητικότητα των καταψυγμένων μυαλών (που όλοι μας τα κουβαλάμε βεβαίως, άλλοι σε πολλά ζητήματα ζωής και άλλοι, πιο λίγοι συνήθως, σε λιγότερα)  είναι ακλόνητη ακόμα και σε περιπτώσεις που πολλές διαφορετικές πληροφορίες φτάνουν στον αποδέκτη και αντίλογοι βγαλμένοι από τη ζωή που ροκανίζουν τις βεβαιότητές του και σήματα καπνού που προμηνύουν το ζόφο. Το πλέον βέβαιο είναι ελάχιστοι θα τολμήσουν να μπουν στον πειρασμό όπου θα ρισκάρουν τον τρόπο που ζουν και σκέφτονται, τους αρμούς της νοοτροπίας τους, τις αλληλεξαρτώμενες σχέσεις τους, τις ιδέες τους εκείνες που παραδόξως ακόμα αντέχουν, όπως και τα όποια σχέδια τους/όνειρά τους. Είναι αυτοί που θα διαισθανθούν, με την υπόνοια σαν σκιά που τους ακολουθεί, ότι μπορεί και να κάνουν μέγα λάθος, πως κάπου εκεί γύρω πλανάται μία υπόσχεση για τη χαρά του πετάγματος, που βάζει μπρος εκείνη την αρχαία παρόρμηση της περιέργειας για εξόρμηση σε άγνωστους τόπους με νέες συναντήσεις, όπου όλα πάλι είναι δυνατόν να παιχτούν εξ αρχής. 

Σ'αυτήν την πορεία το ένα θέμα υποστηρίζω ότι είναι πως ο άνθρωπος δύσκολα αλλάζει τα βασικά που τον σηματοδοτούν και προπάντων αυτά που τον θεμελίωσαν, ακόμα και όταν δουλεύουν στο φουλ κάποια κίνητρα. Επ'ευκαιρίας δε βλάπτει να πούμε τη γνώμη μας για τα κίνητρα, ότι δηλαδή, ακόμα κι αυτά που θεωρούμε ότι είναι υψηλά κι αμόλυντα ποτέ δεν έχουν μία μόνο ενεργή πλευρά. Πάντα διάφορες ιδιοτέλειες τα κονταίνουν. Ακόμα και η υπεράνω υποψίας προσφορά αγάπης δεν είναι εντελώς ανιδιοτελής, μία ενίσχυση του προσωπικού λογαριασμού είναι μέσα στο παιχνίδι της.

Τι άλλο; Να, σκέφτομαι ότι ένας λόγος που μας προκύπτει αυτή η αδυναμία μεταμόρφωσης είναι εξ αιτίας μιας πανδημικού τύπου εγγενούς του είδους μας πρεσβυωπίας που μας εμποδίζει να βλέπουμε καθαρά μέσα μας τα πάντα όλα, μιας και αυτό που είμαστε λίγο ή πολύ μας τυφλώνει στο να δούμε τις άλλες εν δυνάμει προοπτικές μας και να κάνουμε έτσι ένα πρώτο βήμα προς τη θέση του άλλου που τραβάει ζόρια. Κι αυτή η αδυναμία είναι τόσο ισχυρή ώστε ότι και αν ισχυριζόμαστε ένα είναι το σίγουρο. Ναι, είναι αλήθεια αγαπητοί συναγωνιστές, ότι θέλει πολύ δουλειά ώστε να καταφέρουμε να δούμε πέρα από την μύτη μας, πράμα που ανάμεσα στα άλλα σημαίνει και ότι δυσκολευόμαστε πολύ να βρεθούμε σε θέση να κοιτάξουμε στα μάτια και να εξηγήσουμε τα βασικά που φτιάχνουν την αυτοπροσωπογραφία μας, πάντα εντός της τρέχουσας πραγματικότητας που βιώνουμε. Δεν κομίζω γλαύκα εις Αθήνας, το σωκρατικό γνώθι σ'εαυτόν έχω στο μυαλό μου εικοσιπέντε αιώνες μετά τον πρωτολαλήσαντα. Σε μια μεταβατική εποχή όπως φαντάζομαι τη δική του, που είχαν μπει πολλά νέα δαιμόνια στο παιχνίδι της ζωής και όλα ήταν υπό διαπραγμάτευση. 

Και εντάξει με τα ρόδα μας που ευφραίνουν τους πέριξ, αλλά τι γίνεται με τ' αγκάθια μας που ματώνουν κόσμο και κοσμάκη που κινείται γύρω μας και προκαλούν, έστω και άθελά μας κακό, και όχι σπανίως ακόμα και στον εαυτό μας. Το περίεργο είναι η εσωτερική μας αντιπολίτευση, αυτή που τη συγκροτούν αρχές και αξίες, ανάγκες και επιθυμίες, γιατί σπανίως είναι σε ετοιμότητα για να μπορέσει να μας ξεβαλτώσει ανανεώνοντάς μας ή ακόμα και να μας λυτρώσει από τους δαίμονές μας, αλλάζοντας έτσι τη ροή της ζωής μας και τη σχέση μας μαζί της; Ένα σημείο που εκτιμώ ότι έχει ενδιαφέρον εδώ, είναι αν οι βασικές μας οι αρχές έχουν μεταγγιστεί στο βίο μας ή άραγε ισχύει πιο πολύ το αντίστροφο. Το λέμε αυτό γιατί έχουμε παρατηρήσει ότι ελάχιστα επηρεάζουν τις τροχιές μας οι βασικές μας αρχές όταν αυτές είναι το απόσταγμα του τρόπου που ζούμε και παίρνουμε αποφάσεις. 

Το ρήμα εθελοτυφλώ είναι πολύ κοντά στο να αποδώσει όλη αυτή την κατάσταση, σημειώνοντας πως η τελική επιλογή δεν ανήκει εξ ολοκλήρου στον καθένα ακόμα και όταν συνειδητά εθελοτυφλεί. Ένα μέρος της τύφλας μας έχει να κάνει με το ένστιχτο της επιβίωσης που δεν σηκώνει κουβέντα όταν απειλούμαστε, και δεν είναι λίγες οι φορές που έχω υποψιαστεί ότι είναι και το πιο ισχυρό σ'αυτό το παιχνίδι. Και μια σημαντική διάσταση είναι αν το πρώτο τραπέζι πίστα το έχει καπαρώσει η συνειδητή αποφυγή της ενασχόλησης με την καμπούρα μας ή η για χίλιους λόγους αδυναμία μιας αξιοπρεπούς αυτογνωσίας. Μιας αυτογνωσίας που δε στέκεται στο να διαπιστώνει ότι τρέφουμε κι εμείς το τέρας ακόμα κι όταν είναι εντελώς άδολες οι προθέσεις μας, αλλά προχωράει σε προσωπικές και συλλογικές προσπάθειες για να το περιορίζουμε όσο πάει πριν γίνουμε σαν κι αυτό.   

Σε τι ελπίζουμε; Στις φάσεις της για μυστήριους λόγους προσωπικής ή της κοινωνικής κρίσης, που σ'αυτήν προσμετράμε κι αυτήν της πανδημίας. Είναι αυτές οι κυρίες που ή οξύνουν το άραγμα στην επανάπαυση που φτάνει ως τα όρια της άνοιας ή τροφοδοτούν εκείνη την ειρηνική δύναμη του πάμε γι'άλλες πολιτείες, πάντα έχοντας υπό μάλης το ζευγάρι των μέσα μας χαοτικών αλγορίθμων και του έξω δυνάστη μας. Ένα ζευγάρι που εύκολο είναι να γίνουμε έρμαιο της ενέργειάς του. Κι αυτός είναι ένας σημαντικός λόγος για να το αποκρυπτογραφήσουμε ώστε να μπορούμε, αν υπάρχει ανάγκη, να το επηρεάζουμε. Αυτό λένε οι σοφοί ότι καλό είναι να το επιχειρούμε όσο πιο νέοι είμαστε. Διότι όσο περνούν τα χρόνια τόσο πιο πολύ θεριεύει και γινόμαστε πια εντελώς παιχνιδάκι στα χέρια του.  

Τι μπορεί να βοηθήσει; Η παιδεία λέω, όχι φυσικά αυτή η πολύξερη των έτοιμων απαντήσεων, αλλά αυτή των πολλών ερεθισμάτων, αυτή που δεν ησυχάζει ακόμα και όταν οι απαντήσεις στις ερωτήσεις που βάζουμε είναι προφανείς. Μιλάμε για μία παιδεία που στη χάση και στη φέξη κυκλοφορεί στη δημόσια εκπαίδευση και που πάντα είναι αποτέλεσμα προσωπικής αναζήτησης και μόχθου. Ναι, και μαθητείας, όχι βεβαίως αυτής των παντός καιρού διδαγμάτων/τσιτάτων, αλλά της άλλης της ανακαλυπτικής. Και με την επίγνωση ότι δε σπανίζουν οι σπουδαίοι ζώντες και τεθνεώτες δάσκαλοι, όμως θέλει ψάξιμο και κόπο για να τους εντοπίσεις και να έλθεις μαζί τους σε κατάσταση ανοιχτότητας. Πράμα που προϋποθέτει την πίστη στο ότι ο καθένας μας είναι εν δυνάμει ένας από τους άπειρους κόκκους του άλατος της γης.

Ένας από τους στόχους αυτής της δύσκολης πορείας είναι μια καλλιέργεια ενός επιπέδου, έτσι ώστε να είμαστε πάντα έτοιμοι σαν από καιρό για να είναι δυνατόν τα παθήματά μας να μας γίνονται μαθήματα. Ένα σημάδι αν κάτι τέτοιο παίζει στην ζωή μας είναι όταν βαριόμαστε να επαναλαμβάνουμε βρέξει χιονίσει τον εαυτό μας και τα όποια πιστεύω μας. Αν καταλάβατε, εδώ είναι απαραίτητο να έχουμε διαμορφώσει εκείνη την μέσα μας αντιπολίτευση που έχει ως μότο της το ότι για όλα και εξ ολοκλήρου δε φταίνε οι άλλοι και πως μία συνέπεια αυτής της θέασης είναι η ανάγκη να σκαλίζουμε βαθιά μέσα μας, πάντα με την φιλοδοξία να φτάνουμε ως τις ρίζες μας μπας και αντλήσουμε μια σταλιά φως. Κάπως έτσι νομίζω ότι προχωρούν αρκετοί άνθρωποι λίγο παραπέρα από αυτό που είναι, μέσα από τα αδιαπέραστα σκοτάδια που τους συγκροτούν και τα άλλα των άλλων που τους κυκλώνουν. Σκοτάδια που σε αφθονία εκπέμπει η λάμψη της κάθε φοράς γκλαμουριάς του συρμού κι ενός διαχρονικού δήθεν, δύο μήτρες που διαθέτουν την κρύα δύναμη να μας καθηλώνουν σε ένα συχνά κερδοφόρο αλλά πάντα άκαρπο για τα ουσιαστικά της ζωής σημειωτόν. 

Και τι άλλο; Οι συναναστροφές με ανθρώπους, οπωσδήποτε όχι εξουσιομανείς, με ντέρτια και με εντός /εκτός καρδιά, που πάει να πει όχι μόνο απλά να μπορούν να συνυπάρχουν αλλά με μία εκ βαθέων ενεργή φιλικότατη διάθεση για να επηρεάζουν και να επηρεάζονται προπάντων για το αμοιβαίο καλό. Δηλαδή; Δηλαδή να δίνουν και να παίρνουν οι φιλόπονοι προπάντων από τα άυλα που συγκροτούν το βίο τους. Και ακόμα καλύτερα αν αυτή η ψυχική και πνευματική ανταλλαγή γίνεται δωρεάν και που παραπλεύρως τι ωραία τι καλά αν γεννάει το πάθος της και μια μεταδοτική αγαπησιάρικη χαρά, ξέρετε αυτή που όταν τη γευτείς ψιθυρίζεις "χαλάλι της οι κόποι που έκανα, χαλάλι της βρε οι λύπες και οι στεναχώριες που πέρασα".