ΦωτεινόΣέπιαΣκοτεινόΜεγέθυνση (+)Σμίκρυνση (-)Χωρίς σχόλιαΜε σχόλιαΠιο στενόΠιο φαρδύ
Δευτέρα, 20 Απριλίου 2026 23:32

Φαίδων Βεγλερής, ένας δίκαιος ή για τις δυνάμεις που αμφισβήτησαν την δυνατότητα φιλελευθεροποίησης που επιχείρησε η χούντα το 1973 + ένα σταγονίσιο σχόλιο

Επιλέγων ή Συντάκτης 
Βαθμολογήστε αυτό το άρθρο
(0 ψήφοι)
fab14Nicolas Sevastakis. Στις πολλές και δύσκολες συζητήσεις που έχουν ξεκινήσει από τις αρχές του ΄70 – στη δικτατορία- για τη λεγόμενη σταδιακή ‘φιλελευθεροποίηση’ του καθεστώτος και την αξιοποίηση των ρωγμών ελευθερίας, έχει υπάρξει ένα περίεργο come-back.
 
Μια, ας την πω, εκ των υστέρων αφήγηση της ιστορίας που καθοδηγεί την εξής διήγηση: κάποιες ώριμες και συνετές δυνάμεις του Κέντρου και της Αριστεράς ήθελαν τη φιλελευθεροποίηση και πίστευαν στη θεσμική δυναμική των πραγμάτων, είχαν, ομως δυστυχώς, απέναντί τους τους ‘δημαγωγούς’ (ΠΑΚ, Παπανδρέου) και τους ‘αριστεριστές’ (αριστερό τμήμα του Ρήγα, κάποιες οργανώσεις ΠΑΜ, ομάδες της δυναμικής αντίστασης κλπ) και, έτσι, δεν μπόρεσαν να επηρεάσουν καθοριστικά τις εξελίξεις.
 
Έπειτα ήρθε και η εξέγερση του Πολυτεχνείου, η αυταρχική σκλήρυνση της δικτατορίας και ο Ιωαννίδης και έτσι χάθηκε το στοίχημα για ‘ομαλή, δημοκρατική εξέλιξη’.
 Σήμερα – τα τελευταία επτά χρόνια ιδίως- αυτή είναι μια ψυχωφέλιμη διήγηση που αρέσει ιδιαίτερα στα κοινά του κεντροδεξιού χώρου και σε όσους πρώην αριστερούς έχουν πειστεί ότι το μέλλον είναι ο Κυριάκος Μητσοτάκης. Κατασκευάζοντας τελείως εκτός συνθηκών και κλίματος, ένα αναδρομικό αντι-λαϊκιστικό και αντι-εξτρεμιστικό αφήγημα, επιμελούνται μια φανταστική πιθανότητα εξελικτικών προσαρμογών με όρους ψυχραιμίας και ‘αμοιβαίων συμβιβασμών’. Σαν να μην είχε υπάρξει η οργανωμένη, βάρβαρη κρατική βία και ιδεολογική και πολιτική ασφυξία, παρά τα πολιτισμικά παράθυρα μιας κοινωνίας που έβρισκε φυσικά τρόπους να διαβάσει, να τραγουδήσει, να ερωτευτεί και να διασκεδάσει (άλλωστε η δικτατορία ήταν αυταρχικό καθεστώς όχι ολοκληρωτικό σύστημα, άφηνε δηλαδή αρκετές ‘αρνητικές ελευθερίες’, και σχετικά ανενόχλητη την πρωτοκαταναλωτική κοινωνία των ιδιωτών όπως και μια ορισμένη σφαίρα πολιτισμικής έκφρασης. Αυτό είναι πασίγνωστο από χρόνια).
 
Μιας και είναι λοιπόν η επέτειος, σκέφτηκε πως μια εξαιρετική φωνή αποστομωτικής απάντησης ανήκει και σε έναν έναν σεβάσμιο καθηγητή της Νομικής, γεννημένο το μακρινότατο 1903. Άγγιζε επομένως τα εβδομήντα όταν αλληλογραφούσε με το Κεντρικό Συμβούλιο και τον ηγέτη της Δημοκρατικής Άμυνας στον εξωτερικό, τον Γιώργο Μυλωνά. Αναφέρομαι βέβαια στον Φαίδωνα Βεγλερή. Τον «Αλέξη» (ψευδώνυμο) της Δημοκρατικής Άμυνας που επικοινωνεί με τον Θόδωρο (Μιχάλη Παπαγιαννάκη), τον Νότιο (Γιώργο Μυλωνά), τον Βόρειο (Αστέρη Στάγκο), τον Φοίβο (Σπύρο Μερκούρη) και τους άλλους (κάποια ψευδώνυμα αλλάζουν από το 1970 ως το 1974).
 
fab15Όπως και με άλλους – πολύ νεότερους όμως- είναι εκπληκτική η διανοητική και προφανώς σωματική ενέργεια του ανθρώπου αυτού έτσι όπως αποτυπώνεται στα γράμματα και στα σημειώματά του. Ο Βεγλερής (στη φωτό) λοιπόν παρεμβαίνει – το 1972/3- για να αμφισβητήσει τόσο επιστημονικά και από την άποψη του ‘συντάγματος’ όσο και πολιτικά-ηθικά την άποψη περί ‘φιλελευθεροποίησης’. Όπως και οι περισσότεροι της Δημοκρατικής Άμυνας και ο ίδιος ο Γεώργιος Μυλωνάς. Όπως φυσικά έκανε ο Άγγελος Ελεφάντης και ένα σημαντικό μέρος του ΚΚΕ εσωτερικού και του ΠΑΜ. Αλλά, ας πούμε, ο Ελεφάντης ηταν κομμουνιστής, εδώ μιλάμε για άλλα προφίλ, διαδρομές, πνευματικές αναφορές. Άνθρωποι θεσμικοί, χορτασμένοι επαγγελματικά με ευρύτατο κύκλο επαφών στο ανώτερο επίπεδο των προοδευτικών Ευρωπαίων αλλά και στη Βόρεια Αμερική. Αυτό δεν τους εμποδίζει – και τον Βεγλερή με ξεχωριστή ένταση- να καταλαβαίνουν τη δυναμική ιδεών, συναισθημάτων και πολιτικών επίδικων με τρόπο που καμιά σχέση δεν έχει με το κατεψυγμένο, υπερσυντηρητικό ‘Κέντρο’ το οποίο έχει πλαστεί στο μυαλό ορισμένων τα τελευταία χρόνια ως ένας μηχανισμός απώθησης των λαικών, δημοκρατικών και κοινωνικών στιγμών.
 
Αν πραγματικά διαβάσει κανείς και ασχοληθεί σοβαρά με τα τεκμήρια, τις ιδέες και τη δράση διαφόρων Βεγλερήδων (ανθρώπων σαν τον Γιάγκο Σιώτη στη Γενεύη, τον Σουριαδάκη και άλλους) θα πρέπει να παραδεχτεί ότι ήταν ριζοσπάστες. Σε κάποια ζητήματα έως και αριστεριστές. Ήταν ανοιχτοί, πάντως, και στις άλλες ‘παρέες’ (ή ‘εταιρίες’ όπως ονόμαζαν τις άλλες οργανώσεις της ανεξάρτητης και δυναμικής Αριστεράς). Δεν φοβόταν να λερώσουν τα χέρια τους, να σκεφτούν παράτολμα, να αρνηθούν τα έτοιμα σενάρια κάποιων άλλων κύκλων. Ας πούμε επίσης είναι πολύ σκληρά τα όσα γράφει ο Βεγλερης για τον άκαπνο που προετοίμαζαν ως λύση (‘λύση Καραμανλή’, πολλά από τα γράμματα επιστρέφουν σε αυτό το θέμα). Δεν ισχύει σε καμιά περίπτωση ο γνωστός ισχυρισμός ότι μόνο ο Ανδρέας και κάποιες οργανώσεις της άκρας αριστεράς ήταν δήθεν κατά της ειρηνικής μετεξέλιξης και των προς αξιοποίηση ρωγμών. Ένα εξεγερτικό τόξο μπορούσε να περιλαμβάνει από ανθρώπους της ΕΔΗΝ στο Μόναχο μέχρι το μαοϊκό ΕΚΚΕ, από την 20η Οκτώβρη μέχρι ανθρώπους της Δημοκρατικης Άμυνας και ακόμα -γνωστότατο αυτό- οργανώσεις με προέλευση δεξιά. Άνθρωποι όπως ο Θεόφιλος (Μπούλης) Φραγκόπουλος παρακολουθούσαν χουντικούς στο Ψυχικό, δεν ήταν απλώς υπογραφές διαμαρτυρίας και φιλολογική αντιπολίτευση.
 
Από τις φωτογραφίες όπου βρίσκει κανείς όγκο αλληλογραφίας και υλικού (όλο το αρχείο Μυλωνά), επιλέγω εδώ ένα απόσπασμα από επιστολή του Βεγλερή που εξηγεί γιατί δεν μπορεί να υπάρξει αληθινή φιλελευθεροποίηση, το εξώφυλλο σχετικού του δοκιμίου στην γαλλική έκδοση Athens-Presse Libre, το φύλλο με τα ψευδώνυμα. To δοκίμιο αυτό φέρει τον πολύ έξυπνο τίτλο ‘Ελλάδα: οι «νόμοι» της ζούγκλας τους. Και υπότιτλο: περί της συνταγματικής αυταπάτης. Είχα συναντήσει και ένα άλλο γράμμα όπου ο Βεγλερής αναφέρεται με πολλή συγκίνηση στο μεγαλείο των φοιτητών και στο πως ‘αυτά τα παιδιά’ πήραν στην πλάτη τους την τιμή ενός λαού σε αντίθεση με πολλούς άθλιους καθηγητές του Πανεπιστημίου Αθηνών και τη Σύγκλητο (ο Βεγλερής απολύθηκε ενώ ήταν τακτικός καθηγητής Νομικής και μετά έφυγε στο εξωτερικό). Δεν το ξαναβρήκα όμως, οπότε δεν έχω και φωτογραφία του αντίστοιχου αποσπάσματος που δείχνει τι σημαίνει δάσκαλος και μαχητικότητα, απέναντι σε αυτό που έβλεπε ως μια σύναξη ‘δολοφόνων, βασανιστών και παλιανθρώπων’ που όμοιά της δεν είχε ξαναζήσει η Ελλάδα. Ας σημειωθεί μόνο πως ο Φαίδων Βεγλερής είχε πάει ήδη εξορία στα χρόνια του Μεταξά.
 
Nicolas Sevastakis
Ξέχασα επίσης τρεις άλλες σημαντικές περιπτώσεις, τον Βαγγέλη Γκούφα ( Σιδέρης, ψευδώνυμο), τον Βλάση Κανιάρη και τον Αργύρη Κουνάδη. Επίσης τον πολύ μαχητικό Άρη Φακίνο.
 
Σ.Δ. Το '73 ήμουν 20 ετών, το αναφέρω διότι εκτιμώ ότι έπαιξε ρόλο και η ηλικία μου στη στάση που κράτησα απέναντι στη φιλευθεροποίηση του χουντικού καθεστώτος που επιχείρησε ο αρχιχουντικός Γ.Παπαδόπουλος. Τι άλλο; Ήμουν φοιτητής στο Μαθηματικό Αθηνών. Το αναφέρω διότι από το '72 και μετά που στα πανεπιστήμια φτιαχνόταν ένα κλίμα αναβρασμού, εννοείται κόντρα στην χούντα, με επηρέασε προπάντων συναισθηματικά. Εκείνη την εποχή είχα αρχίσει να διαβάζω αριστερά έντυπα και βιβλία, που και αυτό με επηρέασε. Όπως και οι διάφορες μουσικές συναυλίες, θεατρικές παραστάσεις και ταινίες που παρακολουθούσα. Όλα αυτά τα φορτισμένα πολιτιστικά γεγονότα με έφτιαχναν όχι μόνο αισθητικά αλλά και αγωνιστικά. Αυτοί κατά κύριο λόγο πιστεύω ότι ήταν οι λόγοι που με έκαναν να μεγαλώνω συνεχώς τις αποστάσεις μου από την φιλευθεροποίηση. Να τονίσω πως εκείνα τα χρόνια δεν περνούσε από το μυαλό μου πως η χούντα μπορεί κάποτε και να πέσει, πράμα που μεταφραζόνταν πως η εκδοχή της φιλευθεροποίησης αποτέλεσε ένα δέλεαρ μέσα μου. Αν παραδείγματος χάριν δεν πρωτοστατούσαν τα πρωτοκλασσάτα στελέχη της χούντας και προπάντων ο Γ.Παπαδόπουλος, που για εκείνα τα χρόνια ήταν αυτοπροσώπως η φοβέρα που μ'έσκιαζε και η ασυναγώνιστη βλακεία που ξερνούσε υποθέτω πως ίσως και να έβλεπα με άλλο μάτι την φιλευθεροποίηση. Το καθοριστικό στοιχείο ήταν πως οι αγωνιστικές αντιδράσεις του φοιτητικού κινήματος όλο και φούντωναν από τον χειμώνα του '73 και μετά και αυτός ήταν ο καθοριστικός λόγος που γρήγορα υιοθέτησα μια αρνητική στάση απέναντι στην επιχειρούμενη φιλελεθευροποίηση με τον Μαρκεζίνη πρωθυπουργό. 
 
 
ΚΑΙ ένα έξτρα δωράκι
Από τη δήλωση Σεφέρη ως τα Δεκαοχτώ Κείμενα, της Σταυρούλας Παπασπύρου, από το fb
 
Αθήνα 28 Μαρτίου 1969. Είναι Παρασκευή, κοντεύει να μεσημεριάσει και γύρω από το τραπέζι του «Ζόναρς» όπου κάθονται ο Γιώργος και η Μαρώ Σεφέρη, επικρατεί ασυνήθιστη κίνηση. Η κυρία Σεφέρη και κάποιοι έμπιστοι φίλοι του ζεύγους έχουν ήδη περάσει απ' όλες τις εφημερίδες εκτός της «Εστίας» και απ' τα γραφεία ξένων ανταποκριτών, κι έχουν αφήσει δαχτυλογραφημένα αντίγραφα της πολυαναμενόμενης δήλωσης του νομπελίστα εναντίον της χούντας. Της δήλωσης που λίγο αργότερα θα ακουστεί από την ελληνική υπηρεσία του BBC. Το νέο μεταδίδεται με ταχύτητα. Κι όταν ο Ρόμπερτ Κίλι δέχεται στην αμερικανική πρεσβεία το τηλεφώνημα του ποιητή με το οποίο του δίνεται πράσινο φως να ενημερώσει επίσημα και το Στέιτ Ντιπάρτμεντ, ο θόρυβος που φτάνει στ' αφτιά του τον κάνει να πιστέψει πως ο Σεφέρης έχει οργανώσει γιορτή!
 
«΄Ολοι πια το διδάχτηκαν και το ξέρουν πως στις δικτατορικές καταστάσεις, η αρχή μπορεί να μοιάζει εύκολη, όμως η τραγωδία περιμένει, αναπότρεπτη στο τέλος. Το δράμα αυτού του τέλους με βασανίζει, συνειδητά ή ασυνείδητα, όπως στους παμπάλαιους χορούς του Αισχύλου. ΄Οσο μένει η ανωμαλία, τόσο προχωρεί το κακό. Είμαι ένας άνθρωπος χωρίς κανένα απολύτως πολιτικό δεσμό και, μπορώ να πω, μιλάω χωρίς φόβο και χωρίς πάθος. Βλέπω μπροστά μου τον γκρεμό όπου μας οδηγεί η καταπίεση που κάλυψε τον τόπο. Αυτή η ανωμαλία πρέπει να σταματήσει. Είναι εθνική επιταγή. Τώρα ξαναγυρίζω στη σιωπή μου. Παρακαλώ το Θεό, να μη με φέρει άλλη φορά σε παρόμοια ανάγκη να ξαναμιλήσω».
Η δήλωση του Σεφέρη - το γνωστότερο γεγονός στη ζωή του πέρα από τη μελοποίηση των ποιημάτων του από τον Θεοδωράκη, σύμφωνα με τον βιογράφο του Ρόντρικ Μπίτον- μόνο αυθόρμητη δεν ήταν. ΄Οπως κι οι περισσότεροι επιφανείς ομότεχνοί του, έτσι κι ο ίδιος, από τον Απρίλιο του '67 είχε ματαιώσει κάθε εκδοτικό του σχέδιο στην Ελλάδα, αρνούμενος να υποβάλει τη δουλειά του στον έλεγχο των λογοκριτών. Οι προσδοκίες, ωστόσο, που είχαν εναποτεθεί στο πρόσωπό του, δεδομένης της αίγλης του βραβείου Νόμπελ, ήταν μεγαλύτερες. Κάτι που είχε νιώσει κι ο ίδιος κατά τη σύντομη παραμονή του στις ΗΠΑ τον Δεκέμβριο του '68: η απροκάλυπτη δυσαρέσκεια του ακροατηρίου, σε δημόσια ανάγνωσή του στη Νέα Υόρκη, μπροστά στην επίμονη άρνησή του να τοποθετηθεί ανοιχτά στο θέμα της δικτατορίας, τον είχε ενοχλήσει πολύ...
 
Ανάλογη ήταν κι η ενόχληση του καθεστώτος από την διεθνή απήχηση της δήλωσης του ποιητή. Εξ ου και η φήμη που διέσπειραν ελεγχόμενες από αυτό πένες, πως η αντίδρασή του οφειλόταν στο ότι δεν εξελέγη ακαδημαϊκός. Ο Γιώργος Σεφέρης, όμως, ουδέποτε είχε υποβάλει τέτοιο αίτημα -οι βασικοί υποψήφιοι για την Ακαδημία το 1969 ήταν ο ΄Αγγελος Βλάχος και ο Πέτρος Χάρης, ο οποίος κι εξελέγη με εισήγηση του Ηλία Βενέζη... Ο ποιητής Γιάννης Κοντός, φαντάρος τότε, θ’ ανακαλούσε αργότερα τη ζωηρή ατμόσφαιρα που επικρατούσε σε σπίτια λογοτεχνών, του Τάκη Σινόπουλου, του Αλέξανδρου Κοτζιά, του Αλέξανδρου Αργυρίου ή του Κίμωνα Φράιερ, «όπου νέοι και παλιότεροι διαβάζαμε πεζά και ποιήματα, όπως περίπου γινόταν και στα χρόνια της Κατοχής». ΄Επρεπε να καταργηθεί η προληπτική λογοκρισία για να πάρει τέλος η εκδοτική τους σιωπή.
 
Λίγο μετά τη δήλωση Σεφέρη, οι αρχές ανακοινώνουν ότι μια «εθνική ανθολογία διηγημάτων» που είχε υιοθετήσει ο Γεώργιος Παπαδόπουλος, αυτή τού Αποστολίδη, θα δημοσιευόταν υποχρεωτικά σε συνέχειες σ' όλες τις εφημερίδες. Η απάντηση είναι άμεση: δεκαοχτώ αθηναίοι συγγραφείς της μεταπολεμικής γενιάς -ανάμεσα στους οποίους οι Βαλτινός, Κουμανταρέας, Κάσδαγλης, Καλιότσος, Ρούφος, Ταχτσής, Τσιτσέλη και Φραγκόπουλος-υπογράφουν ένα ιστορικό κείμενο διαμαρτυρίας για την απόπειρα να δημιουργηθεί η εντύπωση πως η πνευματική ζωή στη χώρα είναι ελεύθερη.
«Το πόσο σημαντική είναι η ελευθερία για την αξιοπρέπεια των ανθρώπων και των εθνών μάς το επιβεβαίωσαν πρόσφατα ακόμα, ο ηρωϊκός αγώνας του τσεχοσλαβακικού λαού για να την κατακτήσει, κι οι διαμαρτυρίες των φιλελεύθερων Ρώσων διανοουμένων, που εξακολουθούν να διώκονται», τόνιζαν. Και κατέληγαν: «Τιμούμε τον Γιώργο Σεφέρη, γιατί πρώτος επεσήμανε τους κινδύνους που αυξάνουν όσο παρατείνεται η σημερινή κατάσταση». Ούτε ίχνος απ' τα παραπάνω δεν πέρασε στον τύπο. Μόνο απ' τα ερτζιανά μεταδόθηκε η διαμαρτυρία τους, απ' τους σταθμούς του Λονδίνου, του Βερολίνου και του Παρισιού, ενώ περίληψή της δημοσιεύτηκε στις σελίδες της «Μοντ».
 
Τον Νοέμβριο του '69, το καθεστώς αντικαθιστά την προληπτική λογοκρισία με τον «νόμο περί Τύπου», υποχρεώνοντας πλέον εκδότες, δημιοσιογράφους και συγγραφείς ν' αυτολογοκρίνονται. Οι μέχρι τότε «σιωπούντες» λογοτέχνες, ωστόσο, το τολμούν: συμμαχώντας με τη Νανά Καλλιανέση του «Κέδρου», αποφασίζουν την έκδοση ενός συλλογικού τόμου, του οποίου ο τίτλος ήταν απολύτως σύμφωνος με το γράμμα του νόμου, ενώ το περιεχόμενό του ήταν έμμεσα ή ευθέως αντιδικτατορικό. Τα «Δεκαοχτώ κείμενα» θα δουν το φως το καλοκαίρι της επόμενης χρονιάς, σημειώνοντας πρωτοφανείς πωλήσεις για τα δεδομένα της εποχής (16.000 αντίτυπα). Διόλου τυχαία, το βιβλίο άνοιγε με το ποίημα του Σεφέρη   « users.uoa.gr/~nektar/arts/ Οι γάτες του Άΐ Νικόλα », με στίχους που έθιγαν τις διαβρωτικές συνέπειες του κακού στο σώμα της πολιτικής.
 
Τελευταία τροποποίηση στις Τρίτη, 21 Απριλίου 2026 16:55
Κατηγορία Άρθρα άλλων που μας άρεσαν
Λάκης Ιγνατιάδης

Ραβδοσκοπία ατζαμή

Τελευταία άρθρα από τον/την Λάκης Ιγνατιάδης

Περισσότερα σε αυτή την κατηγορία: « Ευρωπαϊκή Εισαγγελία, σώσε μας Yorgos Kyriakopoulos, από το fb: Ο "θείος" Γιαννάκης, όπως τον αποκαλούσαμε όλοι στην οικογένεια, ήταν Ο ΓΙΑΤΡΟΣ (με κεφαλαία) που γνωρίσαμε όλοι στη ζωή μας και δεν τον ξεχάσαμε ποτέ »

Προσθήκη νέου σχολίου

Κωδικός ασφαλείας
Ανανέωση

επιστροφή στην κορυφή