Η αποτύπωση μέσω της τέχνης της αστικής βιοποικιλότητας και της αστικής εξέλιξης των μη ανθρώπινων ειδών ζωής είναι το θέμα της διατομικής έκθεσης των έργων του Κωνσταντίνου Πάτσιου και Μάριου Φούρναρη, τα οποία εκτίθενται στο Μουσείο Ηρακλειδών. Ενα πρωτότυπο καλλιτεχνικό γεγονός για τα πολύ σημαντικά φαινόμενα «αστικής εξέλιξης», που το συζητάμε με τη Νίνα Φραγκοπούλου, δρα Θαλάσσιας Βιολογίας και επιμελήτρια της έκθεσης

Η αστικοποίηση ως το κυρίαρχο μοντέλο ζωής και ανάπτυξης του ανθρώπινου είδους έχει επιφέρει, τους τελευταίους αιώνες, τεράστιες οικολογικές καταστροφές, που προκάλεσαν και προκαλούν την εξαφάνιση αμέτρητων ζωικών και φυτικών ειδών. Παρ’ όλα αυτά, οι άνθρωποι, τα κατοικίδια ζώα και τα διακοσμητικά φυτά τους δεν είναι οι μόνοι κάτοικοι των μεγάλων πόλεων. Αντίθετα, η ζωή στις πόλεις παρουσιάζει μια μεγάλη, αλλά συνήθως αόρατη «αστική βιοποικιλότητα», δηλαδή ένας απρόσμενα μεγάλος αριθμός ζωικών και φυτικών οργανισμών καταφέρνει να επιβιώνει στις αντίξοες για τη ζωή συνθήκες των ανθρώπινων πόλεων.

Πάντως, οι μεγαλουπόλεις είναι γενικά αφιλόξενες -όχι όλες στον ίδιο βαθμό- για πολλούς οργανισμούς επειδή δεν διαθέτουν τους απαραίτητους χώρους και τις συνθήκες, δηλαδή τα κατάλληλα οικολογικά «ενδιαιτήματα», για να εγκατασταθούν και να επιβιώνουν τα περισσότερα άγρια είδη ζωής, τόσο της χλωρίδας όσο και της πανίδας. Με αποτέλεσμα στο περιβάλλον των πόλεων να υπάρχουν, σε σχέση με τα φυσικά οικοσυστήματα, αφενός πολύ λιγότερα είδη ζωής και αφετέρου «λειτουργική» ομογενοποίηση, δηλαδή η επικράτηση μόνο κάποιων κατάλληλα προσαρμοσμένων ζωικών και φυτικών ειδών.

Παρ’ όλα αυτά, αρκετά άγρια είδη ζώων και φυτών κατάφεραν να μετεξελιχθούν σε «αστικά είδη», τα οποία προσαρμόστηκαν και εξελίχθηκαν ώστε να μπορούν να επιβιώνουν στις πρωτόγνωρες συνθήκες ζωής των ανθρώπινων πόλεων. Ενα εντυπωσιακό εξελικτικό φαινόμενο που συμβαίνει επειδή οι συνθήκες των πόλεων δεν είναι πάντοτε απαγορευτικές για την επιβίωση διαφόρων ειδών ζωής. Μάλιστα, για αρκετά είδη είναι αρκετά ευνοϊκές! Για παράδειγμα, το ανθρωπογενές αστικό περιβάλλον είναι συνήθως θερμότερο, ενώ προσφέρει και άφθονες πηγές τροφής. Δυο καλά επιβεβαιωμένα γεγονότα, που διευκολύνουν την επιβίωση και την αναπαραγωγή πολλών ζωικών και φυτικών ειδών.

Το εντυπωσιακό φαινόμενο της προσαρμογής και της μετεξέλιξης των, μέχρι χθες, «άγριων» μορφών ζωής είναι το αντικείμενο της έκθεσης «Nature inside the walls» (Η φύση εντός των τειχών), που παρουσιάζεται στο Μουσείο Ηρακλειδών. Η έκθεση, που ξεκίνησε φέτος τον Νοέμβριο και θα διαρκέσει έως τις 15 Φεβρουαρίου 2026, είναι ένα πρωτότυπο αισθητικό-επιστημονικό εγχείρημα παρουσίασης της σημασίας της αστικής βιοποικιλότητας και των σχέσεων των διαφόρων μορφών ζωής με τις πόλεις των ανθρώπων.

Τα πρωτότυπα έργα του Κωνσταντίνου Πάτσιου και του Μάριου Φούρναρη, που παρουσιάζονται πρώτη φορά σε αυτή την έκθεση, διερευνούν τη συμβίωση των φυσικών με τις αστικές μορφές ζωής. Και η συνύπαρξη αυτών των έργων σύγχρονης τέχνης μαζί με τα έργα της αρχαίας ελληνικής τεχνολογίας που εκτίθενται στο Μουσείο Ηρακλειδών καταφέρνει να αναδείξει την ιστορία των νέων οικολογικών προκλήσεων της εποχής μας.

Η αστική εξέλιξη των μη ανθρώπινων μορφών ζωής είναι το αντικείμενο της έκθεσης του Μουσείου Ηρακλειδών με τίτλο «Nature inside the walls» («Η φύση εντός των τειχών»), όπου παρουσιάζονται, από τις 7 Νοεμβρίου έως τις 15 Φεβρουαρίου 2026, τα έργα που δημιούργησαν γι’ αυτόν τον σκοπό ο Κωνσταντίνος Πάτσιος (δεξιά, πάνω και κάτω) και ο Μάριος Φούρναρης (πάνω αριστερά)

Ζητήσαμε από τη Νίνα Φραγκοπούλου, δρα Θαλάσσιας Βιολογίας και ανεξάρτητη επιμελήτρια, να μας παρουσιάσει αυτή την πρωτότυπη έκθεση, την οποία εμπνεύστηκε και οργάνωσε ως μια συνάντηση της τέχνης με την επιστήμη. Μια συνάντηση που, χάρη στα έργα του Κωνσταντίνου Πάτσιου και του Μάριου Φούρναρη, καταφέρνει να αναδείξει τις σύνθετες αλληλεπιδράσεις του μη ανθρώπινου έμβιου κόσμου με τις ανθρώπινες τεχνολογικές εξελίξεις.

● Η έκθεση «Nature inside the walls» διερευνά την αστική βιοποικιλότητα, δηλαδή την επίμονη παρουσία πολλών διαφορετικών ειδών και μορφών ζωής (φυτών, ζώων κ.ά.) μέσα στο φαινομενικά εχθρικό περιβάλλον των ανθρώπινων πόλεων. Πώς αποτυπώνεται καλλιτεχνικά στα έργα των δύο ζωγράφων αυτή η πλούσια «συμβίωση» και απρόσμενη «προσαρμογή» διαφορετικών μορφών ζωής και η αλληλεπίδρασή τους με το αφύσικο περιβάλλον των πόλεων και των μηχανών των ανθρώπων;

Οι δύο καλλιτέχνες προσεγγίζουν τη φύση όχι ως θύμα της πόλης, αλλά ως ενεργό, ζωντανό οργανισμό που βρίσκει τρόπους να εγκαθίσταται, να εξελίσσεται και να ενσωματώνεται ακόμη και σε μέρη του αστικού ιστού που δεν μπορούμε να φανταστούμε. Η έκθεση αναδεικνύει ότι η φύση στην πόλη είναι συμβίωση, προσαρμογή και συνεχής δημιουργία νέων μορφών ζωής.

Εικαστικά, αυτό αποτυπώνεται μέσα από έργα ζωγραφικής, γλυπτικών συνθέσεων, εγκαταστάσεων, readymades, φωτογραφιών και βίντεο, με έντονες χρωματικές αντιθέσεις και κολάζ, οργανικές φόρμες και συμβολισμούς, δημιουργώντας μια αίσθηση ότι η φύση επιβιώνει και επεκτείνεται παρά τις πιέσεις του αστικού περιβάλλοντος. Η πόλη, από την άλλη, εμφανίζεται ως ένας νέος βιότοπος όπου η βιοποικιλότητα μετασχηματίζεται.

Οι δύο καλλιτέχνες αποτυπώνουν αυτή τη διαδικασία μέσα από εικόνες όπου το οργανικό και το μηχανικό όχι μόνο συνυπάρχουν, αλλά αλληλοδιαμορφώνονται, δημιουργώντας έναν νέο, απρόσμενο κόσμο - ένα υβριδικό τοπίο, όπου η βιοποικιλότητα γίνεται ορατή μέσα από μηχανολογικά στοιχεία. Για παράδειγμα τα ζωγραφικά έργα του Μάριου Φούρναρη, που παραπέμπουν στην ταξινόμηση των οργανισμών (κλείδες) του Ερνστ Χέκελ ή οι γλυπτικές του συνθέσεις - υβρίδια ενός μελλοντικού κόσμου.

Ο Μ. Φούρναρης αποτυπώνει με λυρική, στοχαστική και δομική ματιά μια συμβίωση όπου η φύση δεν αντιμάχεται την πόλη αλλά χτίζει μικροσκοπικούς θύλακες ζωής μέσα της. Τα έργα του παρουσιάζουν μια ήσυχη αλλά επίμονη συνύπαρξη οργανικών και μηχανικών μορφών, μετατρέποντας την πόλη σε νέο οικοσύστημα. Ο Κωνσταντίνος Πάτσιος μέσα από τα εικαστικά τοπία του και τις κατασκευές προσεγγίζει τη σχέση φύσης-πόλης με τρόπο παιγνιώδη, υπερρεαλιστικό και βαθιά συμβολικό: ζώα και φυτά συγκατοικούν με θραύσματα από αστικό τοπίο και ανθρώπινες φιγούρες. Η φύση κρατά θέση μέσα στην πόλη όχι επειδή της παραχωρείται, αλλά επειδή βρίσκει τρόπους να αντισταθεί, να προσαρμοστεί και να επιβιώσει.

● Γιατί επιλέξατε τους συγκεκριμένους καλλιτέχνες και ειδικά το Μουσείο Ηρακλειδών ως ιδανικό χώρο για την παρουσίαση αυτών των πρωτότυπων έργων τέχνης;

Ο Κωνσταντίνος Πάτσιος και ο Μάριος Φούρναρης είναι δύο σύγχρονοι καταξιωμένοι καλλιτέχνες ευαισθητοποιημένοι σε περιβαλλοντικά ζητήματα, των οποίων το έργο αν και διακριτό δημιουργεί έναν γόνιμο διάλογο. Υπήρχαν ήδη έργα τους που μπορούσαν να ενταχθούν στην έκθεση και ήξερα ότι θα μπορούσαν να ανταποκριθούν στο θέμα της αστικής βιοποικιλότητας, όπως και έγινε. Τα περισσότερα από τα έργα της έκθεσης είναι καινούργια, που δημιουργήθηκαν για αυτήν.

Το Μουσείο Ηρακλειδών είναι ένα αξιόλογο μουσείο με το οποίο συνεργάζομαι από το 2019, παρουσιάζοντας εκθέσεις για το περιβάλλον. Στη συγκεκριμένη έκθεση σκοπός μας ήταν να μπουν έργα μέσα στον εκθεσιακό χώρο με τα εκθέματα του μουσείου για να συνομιλήσουν με αυτά. Τα εκθέματα της μόνιμης συλλογής του είναι μηχανές της αρχαίας ελληνικής τεχνολογίας, τις οποίες οι αρχαίοι Ελληνες κατασκεύασαν με οικολογική ευαισθησία. Μελετούσαν τη φύση και χρησιμοποιούσαν ανανεώσιμες πηγές ενέργειας για την κατασκευή τους. Κοινό σημείο αναφοράς για τη συνομιλία των έργων της έκθεσης με τα εκθέματα του μουσείου είναι η σχέση του ανθρώπου με τη φύση.

Βασικός στόχος της έκθεσης είναι η ευαισθητοποίηση του κοινού ως προς τη σχέση του ανθρώπου με τη φύση στην πόλη. Η ανάδειξη της αξίας της αστικής βιοποικιλότητας για την ποιότητα ζωής των ανθρώπων στις πόλεις, την περιβαλλοντική βιωσιμότητα και την αντοχή στην κλιματική κρίση. Για τον λόγο αυτό, εκτός από το εικαστικό μέρος, παρουσιάστηκε διάλεξη δημόσιας επιστήμης, στις 9/12, από τον Αντώνη Σκορδίλη, δρα Οικολογίας Φυτών και αρχιτέκτονα τοπίου με τίτλο «Το πράσινο στην πόλη: ένα παράθυρο στη φύση». Επιπλέον, μας ενδιαφέρει η ευαισθητοποίηση του κοινού στο πώς βλέπει ο σύγχρονος άνθρωπος τη σχέση του με τη μηχανή και την πόλη, στο παρελθόν, το παρόν και το αύριο. Και το Μουσείο Ηρακλειδών είναι ο ιδανικός τόπος για να θέσουμε αυτό το ερώτημα μέσα από τη συνομιλία των έργων τέχνης με τα αρχαιοελληνικά μηχανολογικά επιτεύγματα.

● Ωστόσο, τα συγκεκριμένα έργα τέχνης αποτελούν και ένα κριτικό σχόλιο για τις σχέσεις του ανθρώπου με τη φύση και τα άλλα έμβια όντα, και το πώς αυτά συμβιώνουν με το ανθρώπινο είδος. Ποια είναι τα μηνύματα που επιχειρούν να μεταφέρουν στους θεατές τους αυτά τα τόσο διαφορετικά έργα;

Η έκθεση λειτουργεί περισσότερο ως πρόσκληση προβληματισμού παρά ως διδακτικό μήνυμα: δείχνει ότι η φύση είναι «εντός» της πόλης, ενσωματωμένη με αυτήν και παραπέμπει στο ότι οι πόλεις είναι οι νέοι βιότοποι. Τα έργα τέχνης φέρνουν στον θεατή την εικόνα της αστικής βιοποικιλότητας που συχνά αγνοείται ή καταπιέζεται από τις ανθρώπινες προτεραιότητες και προβληματίζουν για το μέλλον της. Η έκθεση συνδέει επίσης τη σύγχρονη μηχανή και την αρχαία τεχνολογία (μέσα από τη συλλογή του Μουσείου Ηρακλειδών) με τη βιοποικιλότητα, προτείνοντας ότι τεχνολογία και φύση μπορούν είτε να συμπράξουν για βιώσιμες πόλεις είτε να συγκρουστούν ανάλογα με την ανθρωποκεντρική πολιτική που υιοθετούμε.

Στο έργο του Κ. Πάτσιου πτηνά, θηλαστικά, φυτικά μοτίβα και ίχνη ζωής παρεμβάλλονται ανάμεσα σε άνθρωπο και αστικές εικόνες. Ο καλλιτέχνης υπενθυμίζει πως η φύση είναι παρούσα σε κάθε γωνιά της πόλης. Η ειρωνεία λειτουργεί ως κριτική του ανθρωποκεντρισμού. Το έργο του αποτελεί μια υπενθύμιση της οικολογικής συν-εξάρτησης: ο άνθρωπος δεν είναι μόνος μέσα στην πόλη, αλλά μέρος ενός δικτύου ζωής. Αγνοώντας αυτό το δίκτυο, ο άνθρωπος δεν βλάπτει απλώς το περιβάλλον - ακυρώνει και τη δική του βιωσιμότητα.

Ο Μ. Φούρναρης προσεγγίζει τη φύση μέσα στην πόλη πιο «επιστημονικά». Δείχνει ότι τα έμβια όντα δεν είναι παθητικά θύματα του αστικού περιβάλλοντος - είναι ενεργά, αναζητούν τρόπους επιβίωσης. Το τεχνητό και το φυσικό είναι πλέον συνδεδεμένα. Χρησιμοποιεί μηχανικά στοιχεία δίπλα σε οργανικές μορφές και υιοθετεί τη μορφή του υβριδίου. Ζώα που συχνά θεωρούνται ασήμαντα -περιστέρια, χελώνες, έντομα- γίνονται πρωταγωνιστές και αποκαθιστά την αξία τους μέσα στο οικοσύστημα της πόλης. Αναδεικνύει τη συνύπαρξη όχι ως ρομαντική ιδέα, αλλά ως αναγκαιότητα οικολογικής ισορροπίας.

Εν τέλει, η έκθεση «Η φύση εντός των τειχών» προτείνει μια νέα θέαση της πόλης: ως συλλογικό οικοσύστημα πολλών ειδών, και όχι ως αποκλειστικό πεδίο ανθρώπινης δράσης. Οι καλλιτέχνες, με διαφορετικά αισθητικά μέσα, καταλήγουν στο ίδιο μήνυμα: η συμβίωση δεν είναι ιδεολόγημα, αλλά πραγματικότητα και ταυτόχρονα ευθύνη.

● Τελικά, γιατί πιστεύετε ότι η τέχνη εκφράζει αμεσότερα και ίσως μπορεί να μεταδώσει πολύ καλύτερα στο μη ειδικό κοινό κάποιες πολύ ανοίκειες επιστημονικές ανακαλύψεις, όπως οι ιδέες της αστικής βιοποικιλότητας, της επιβίωσης και της συμβίωσης εντελώς διαφορετικών ειδών ζωής στις πόλεις των ανθρώπων;

Οι λόγοι που αναφέρετε στο ενδιαφέρον ερώτημά σας συνδέονται με τον τρόπο που ο άνθρωπος αντιλαμβάνεται τον κόσμο. Η τέχνη απευθύνεται στο συναίσθημα πριν από τη λογική, δεν χρειάζεται εξήγηση όπως η επιστήμη. Ξυπνά την περιέργεια, επιτρέπει την ταύτιση με το εικαστικό έργο. Δεν μαθαίνουμε απλώς για την αστική βιοποικιλότητα και τη συμβίωση: μέσα από την εικόνα, το χρώμα, τα υλικά και την αφήγηση το έργο συγκινεί και αποτυπώνει εμπειρία.

Η τέχνη αφήνει χώρο στη φαντασία και στις πολλαπλές αναγνώσεις των ανθρώπων διαφορετικής ηλικίας και μορφωτικού επιπέδου. Σε πολύ λίγο χρόνο μπορεί να τραβήξει το βλέμμα και να προκαλέσει απορία ή θαυμασμό, ανοίγοντας τον δρόμο να μάθει κανείς περισσότερα. Ετσι, ενώ η επιστήμη μάς μαθαίνει για την αστική βιοποικιλότητα και τη συμβίωση, η τέχνη μάς αποκαλύπτει τι «σημαίνει» για εμάς. Οπως υποστηρίζει και ο Μ. Φούρναρης: «Η συνέργεια ανάμεσα στην τέχνη, την επιστήμη και την οικολογία μπορεί να οδηγήσει σε παρεμβάσεις που ανοίγουν νέους ορίζοντες δράσης και αισθητικής».

Menno Schilthuizen | Ο Δαρβίνος πάει στην πόλη | μετ. Αλεξάνδρα Γουργιώτη | επιστ. εποπτεία Σίνος Γκιώκας | εκδ. ΠΕΚ, σελ. 384

Οι αναγνώστες που ενδιαφέρονται για τις πρωτοφανείς συνέπειες της αστικοποίησης και της παγκοσμιοποίησης στη βιολογική εξέλιξη των μη ανθρώπινων μορφών ζωής μπορούν να διαβάσουν το καταπληκτικό βιβλίο «Ο Δαρβίνος πάει στην πόλη», που κυκλοφορεί άριστα μεταφρασμένο και επιμελημένο από τις εκδ. ΠΕΚ. Σε αυτό το βιβλίο ο Μένο Σχίλτχαϊζεν, κορυφαίος Ολλανδός εξελικτικός βιολόγος και οικολόγος, παρουσιάζει τα πιο εντυπωσιακά φαινόμενα της αστικής προσαρμογής και εξέλιξης πολλών μη ανθρώπινων οργανισμών.

Το έργο του προσφέρει μια λεπτομερή και, ταυτοχρόνως, γοητευτική περιγραφή των πολλών φαινομένων προσαρμογής και των ασυνήθιστα γρήγορων εξελικτικών αλλαγών που συμβαίνουν λόγω της έντονης εξελικτικής πίεσης και των καινοφανών περιβαλλοντικών συνθηκών που επικρατούν στις πόλεις μας. Για μια αναλυτική παρουσίαση του βιβλίου και αυτών των εξελικτικών φαινομένων, βλ. και το σχετικό άρθρο μας με τίτλο: «Η άγρια ζωή στις μεγαλουπόλεις» (Μηχανές του Νου, 20.3.21).

Πηγή: efsyn.gr/epistimi/mihanes-toy-noy

και

Εορταστικές βιβλιο-προτάσεις  Τα 3 βιβλία που επιλέξαμε για το τέλος του έτους, μας αποκαλύπτουν, από διαφορετική το κάθε ένα οπτική γωνία, ότι η σύγχρονη επιστήμη βρίσκεται σε μια παράδοξη και μάλλον σχιζοειδή γνωστική κατάσταση: η ασύλληπτη πρόοδος των γνώσεών μας σε όλους τους τομείς οδηγεί όχι στη μείωση αλλά στην αύξηση της αβεβαιότητας. Και οι πρωτοφανείς τεχνολογικές εφαρμογές της επιστημονικής γνώσης όχι μόνο δεν δημιουργούν μεγαλύτερη ασφάλεια, αλλά μάλλον πολλαπλασιάζουν τους κινδύνους και τις απειλές για τη ζωή των ανθρώπων. Σπύρος Μανουσέλης