Τα τελευταία είκοσι χρόνια, η καριέρα της Kate Raworth την οδήγησε από την εργασία της με μικροεπιχειρηματίες στα χωριά της Ζανζιβάρης στη συν-γραφή της Έκθεσης για την Ανθρώπινη Ανάπτυξη για το UNDP στη Νέα Υόρκη, ακολουθούμενη από μια δεκαετία ως Κύρια Ερευνήτρια στην «Oxfam». Είναι μέλος της Λέσχης της Ρώμης και συμμετέχει σε διάφορες συμβουλευτικές επιτροπές, συμπεριλαμβανομένου του προγράμματος «Global Challenges» της Οικονομικής Σχολής της Στοκχόλμης, του Κέντρου για την Κατανόηση της Βιώσιμης Ευημερίας του Πανεπιστημίου του Σάρεϊ και του Ινστιτούτου Περιβαλλοντικής Αλλαγής του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης. Η Guardian την έχει ονομάσει «μία από τους δέκα κορυφαίους χρήστες του Twitter για τον οικονομικό μετασχηματισμό».

Τη συνέντευξη πήρε ο Βίκας Σαχ για το Thought Economics, στις 4 Οκτωβρίου 2025

Γιατί μετράμε τις οικονομίες με τον τρόπο που το κάνουμε;

Η μέτρηση του ΑΕΠ χρονολογείται από την Αμερική της δεκαετίας του 1930. Μέχρι το κραχ της Γουόλ Στριτ το 1929, η οικονομία μετριόταν σε τόνους σιτηρών και χάλυβα, και λόγω του κραχ οι οικονομολόγοι και οι πολιτικοί αποφάσισαν ότι ήθελαν να έχουν κάποια επίγνωση της κλίμακας της παραγωγής της οικονομίας. Έτσι, στράφηκαν σε έναν λαμπρό νεαρό επιστήμονα που ονομαζόταν Simon Kuznets και τον ρώτησαν πώς θα έπρεπε να μετρούν την οικονομική παραγωγή. Η απάντησή του δημοσιεύθηκε τη δεκαετία του 1930 – βρήκε έναν τρόπο να προσθέσει όλους τους τόνους σιτηρών και χάλυβα και να δημιουργήσει ένα μέγεθος εθνικού εισοδήματος. Διατύπωσε την επιφύλαξη ότι δύσκολα θα λαμβανόταν ως μέτρο της ευημερίας ενός έθνους, επειδή δεν περιλάμβανε όλη την αξία που δημιουργήθηκε σε μια κοινότητα, όλη την απλήρωτη εργασία φροντίδας στο σπίτι, και μετρούσε μόνο ό,τι πουλήθηκε – όχι ό,τι χρησιμοποιήθηκε! Με άλλα λόγια, μας έλεγε την αξία της ξυλείας στο εργαστήριο,  αλλά όχι την αξία του δάσους που χάθηκε.

Η δύναμη ενός μόνο αριθμού, ωστόσο, τράβηξε τη φαντασία πολιτικών, δημοσιογράφων και του κοινού, και έγινε ένα πολύ χρήσιμο εργαλείο. Σκεφτείτε το…  Βγαίνετε από την οικονομική κρίση της δεκαετίας του 1930 και μπαίνετε σε πόλεμο. Τι λαμπρό εργαλείο για να κατανοήσετε πόσο από το εθνικό προϊόν πρέπει να διατηρηθεί για να παραμείνει η οικονομία σε λειτουργία και η κοινωνία ευτυχισμένη, ενώ το υπόλοιπο διοχετεύεται στην πολεμική μηχανή. Στον Ψυχρό Πόλεμο, είχαμε τις ΗΠΑ εναντίον της ΕΣΣΔ – και αυτό το μεγάλο ερώτημα για το ποιανού η οικονομία θα μπορούσε να παράγει περισσότερα «πράγματα». Με αυτή την έννοια, η οικονομική παραγωγή μετατράπηκε σε ένα μέτρο στο πλαίσιο μιας ιδεολογικής μάχης. Μέχρι τη δεκαετία του 1960 είχε δημιουργηθεί ο ΟΟΣΑ, και οι χώρες υψηλού εισοδήματος ενώθηκαν γύρω από τον στόχο των υψηλών, βιώσιμων ρυθμών ανάπτυξης. Το ΑΕΠ βρέθηκε για άλλη μια φορά στην κορυφή της ατζέντας και έγινε το μέτρο με το οποίο διεξαγόταν η κούρσα μεταξύ των εθνών. Η ανάπτυξη έγινε πανάκεια για τα εμπορικά και δημοσιονομικά ελλείμματα, την ανισότητα και την ανεργία. Όποιο κι αν είναι το πρόβλημά σας… η ανάπτυξη ήταν η λύση.

Ποιες είναι οι προκλήσεις της χρήσης του ΑΕΠ;

Το ΑΕΠ καλύπτει μόνο ένα μέρος της αξίας που εκτιμούμε. Καταγράφει τι συμβαίνει στην αγορά, την οικονομική αξία των αγαθών και των υπηρεσιών που πωλούνται σε μια οικονομία σε διάστημα ενός έτους. Καταγράφει όλα όσα συμβαίνουν στις αγορές, καθώς και το κόστος των αγαθών και των υπηρεσιών που παράγονται από το κράτος. Στον αγώνα πυγμαχίας μεταξύ των καπιταλιστών της ελεύθερης αγοράς και των σοσιαλιστών που αγαπούν το κράτος, η οικονομική συζήτηση αγνόησε το νοικοκυριό, το οποίο αναμένεται να παρέχει το φαγητό, να ασχολείται με το μαγείρεμα, το πλύσιμο, το καθάρισμα, το σκούπισμα, την εκπαίδευση, να φροντίζει τους αρρώστους και τους ηλικιωμένους, αλλά λείπει εντελώς από το ΑΕΠ. Επίσης, λείπουν από το ΑΕΠ τα κοινά αγαθά. Οι χώροι όπου οι άνθρωποι συγκεντρώνονται, όχι μέσω της αγοράς ή του κράτους, αλλά ως κοινότητα. Τα κοινά είναι το μέρος όπου οι άνθρωποι συγκεντρώνονται, συνδημιουργώντας πράγματα που εκτιμούν. Θα μπορούσε να είναι ένας κήπος γειτονιάς ή η «Wikipedia».

Πρέπει να ξεφύγουμε από το στενό, χρηματικό μέτρο του ΑΕΠ που ισχυρίζεται ότι η οικονομική αξία είναι το μόνο πράγμα που μας ενδιαφέρει.

Το ΑΕΠ υποστηρίζει στρατηγικές και πολιτικές. Από τη δεκαετία του 1950 και μετά, εμφανίστηκαν δύο ιστορίες.

Πρώτον, η ιστορία ότι η ανάπτυξη θα εξισορροπούσε τα πράγματα ξανά. Οπότε αν ανησυχούσατε για την ανισότητα, δεν υπήρχε λόγος να ανησυχείτε – η ανάπτυξη θα εξισορροπούσε τα πράγματα ξανά. Όλοι το έχουμε ξανακούσει. Μας έχουν πει να σφίξουμε το ζωνάρι μας και να περιμένουμε η αξία να φτάσεις και σε μας. Μας έχουν πει ότι είμαστε όλοι «μαζί σε αυτό». Δεν λειτουργεί. Οι πλούσιοι γίνονται πλουσιότεροι και οι φτωχοί φτωχότεροι, και η αγορά δεν εξισορροπεί τα πράγματα. Χρειάζεται μαζική κρατική παρέμβαση μέσω δημόσιων υπηρεσιών, υπηρεσιών υγείας, κοινωνικής στέγασης και αναδιανομής εισοδήματος για να αρχίσει έστω να εξισορροπείται ή να μειώνεται η ανισότητα.

Δεύτερον, υπήρχε μια ιστορία ότι η ανάπτυξη θα καθαριζόταν με κάποιο τρόπο από μόνη της. Η ιστορία έλεγε ότι καθώς οι άνθρωποι θα γίνονταν πλουσιότεροι και θα νοιάζονταν περισσότερο για το περιβάλλον, θα πλήρωναν περισσότερα για να το καθαρίσουν. Ναι, αυτό συμβαίνει λίγο, αλλά αυτό που συμβαίνει περισσότερο είναι ότι οι εντατικές, ρυπογόνες βιομηχανίες πηγαίνουν αλλού. Τα αγαθά εισάγονται, αλλά η ρύπανση απελευθερώνεται αλλού. Οι πλουσιότερες χώρες τείνουν επομένως να έχουν καθαρότερο αέρα, καλύτερο νερό, αλλά αν λάβουμε υπόψη τους παγκόσμιους ρύπους, όπως οι εκπομπές διοξειδίου του άνθρακα και το υλικό αποτύπωμα ενός έθνους, μια αναπτυσσόμενη οικονομία, το αυξανόμενο υλικό αποτύπωμα και οι αυξανόμενες εκπομπές συμβαδίζουν. Εκτός αν υπάρχει πολύ ισχυρή κυβερνητική παρέμβαση για να κάμψει δυναμικά αυτή την καμπύλη προς τα κάτω, απλά δεν θα συμβεί αυτό.

Έτσι, πιστέψαμε και υιοθετήσαμε την υπόσχεση της ανάπτυξης ότι θα επανορθώσει τα πράγματα, ότι θα καθαρίσει από μόνη της, και αυτό στην πραγματικότητα ήταν πανάκεια για πολλά από τα οικονομικά μας δεινά.

Όταν ήμουν φοιτήτρια, σπουδάζοντας οικονομικά στο πανεπιστήμιο στις αρχές της δεκαετίας του 1990, υπήρχε η αίσθηση ότι, αν μια πολιτική έφερνε ανάπτυξη, όλα καλά. Ωστόσο, όλα τα στοιχεία μας έχουν δείξει ότι η ανάπτυξη δεν βελτιώνει καν τα πράγματα – μερικές από τις πλουσιότερες χώρες στον κόσμο χαρακτηρίζονται από μεγάλες ανισότητες, ενώ έχουμε δει ότι η ανάπτυξη σίγουρα δεν καθαρίζει από μόνη της.

Πρέπει να αφήσουμε πίσω μας τον μύθο ότι οι οικονομίες μας είναι στην πραγματικότητα κατάλληλες για το παρόν που κατανοούμε και το όραμα του μέλλοντος που θέλουμε να δημιουργήσουμε. Πρέπει να επανασχεδιάσουμε την οικονομία της εποχής μας.

Τι είναι η ενσωματωμένη οικονομία;

Ποιο είναι το πρώτο πράγμα που διδάσκονται οι μαθητές στα Οικονομικά; Η προσφορά και η ζήτηση. Αυτό μπορεί να μην ακούγεται προβληματικό, αλλά ας ξεκινήσουμε με το γεγονός ότι η λέξη «Οικονομικά» προέρχεται από το «οικονομία» στα αρχαία ελληνικά –την τέχνη της διαχείρισης του νοικοκυριού–  μια αρκετά ευγενής τέχνη! Λοιπόν… Θα διαχειριστούμε τα νοικοκυριά μας, έτσι δεν είναι; Το μάθημα της πρώτης μέρας των Οικονομικών λέει «εδώ είναι η αγορά!» και αμέσως τοποθετεί την αγορά στο επίκεντρο του οράματος, σαν η οικονομία να είναι ουσιαστικά η αγορά και ο βαθμός ανησυχίας να αφορά μόνο την τιμή. Σε αυτή τη βάση, η οικονομία μας προστίθεται εύκολα στο ΑΕΠ μας –  πολύ ωραίο πράγματι! Και οτιδήποτε εκτός αυτού του συμβολαίου; Λοιπόν, αυτή είναι μια εξωτερικότητα. Έτσι, να ‘μαστε εδώ, στις αρχές του 21ου αιώνα, μιλώντας για τον θάνατο του ζωντανού κόσμου ως μια περιβαλλοντική εξωτερικότητα. Αυτό και μόνο θα έπρεπε να είναι ένα καμπανάκι κινδύνου, ότι το πλαίσιό μας δεν εξυπηρετεί την εποχή μας.

Έτσι, έφτιαξα το διάγραμμα της ενσωματωμένης οικονομίας. Η οικονομία είναι ένα υποσύνολο της κοινωνίας, είναι μια κοινωνική κατασκευή. Δημιουργείται εξ ολοκλήρου από την ανθρωπότητα, από τον τρόπο που αλληλεπιδρούμε μεταξύ μας για να ικανοποιήσουμε τις επιθυμίες και τις ανάγκες μας. Και η ίδια η ανθρώπινη κοινωνία είναι ενσωματωμένη στον ζωντανό κόσμο, είμαστε μέρος της φύσης είτε μας αρέσει είτε όχι – και πρέπει να σεβόμαστε την υπόλοιπη φύση.

Προσλαμβάνουμε υλικά και ύλη. Εκπέμπουμε απόβλητα και ρύπανση και λουζόμαστε από ηλιακή ενέργεια. Η οικονομία μας είναι ενσωματωμένη στην κοινωνία, ενσωματωμένη στον ζωντανό κόσμο. Αυτή είναι η αρχή της οικολογικής οικονομίας: να αναγνωρίζουμε ότι η οικονομία είναι ενσωματωμένη στον ζωντανό κόσμο. Δεν είναι απλώς μια συζήτηση προσφοράς και ζήτησης που επιπλέει σε μια κενή σελίδα.

Υπάρχουν τέσσερις βασικοί τρόποι με τους οποίους καλύπτουμε τις επιθυμίες και τις ανάγκες μας. Η αγορά, το κράτος, το νοικοκυριό και τα κοινά αγαθά.

Οι αγορές είναι εξαιρετικές, όπως γνώριζε ο Άνταμ Σμιθ. Είναι εξαιρετικές για τον συντονισμό των επιθυμιών και των αναγκών εκατομμυρίων ανθρώπων μέσω του μηχανισμού των τιμών. Οι αγορές, ωστόσο, εξυπηρετούν μόνο όσους μπορούν να πληρώσουν, οι υπόλοιποι αγνοούνται. Οι αγορές εκτιμούν μόνο αυτό που έχει τιμή, τα υπόλοιπα τα εκμεταλλεύονται. Το κράτος (η κυβέρνηση) αναγνωρίζει ότι μπορεί να υπάρχουν δημόσια αγαθά, όπως τα φώτα του δρόμου, η εκπαίδευση, η υγειονομική περίθαλψη ή τα εμβόλια, για τα οποία όλοι έχουν συμφέρον και τα οποία πρέπει να παρέχονται συλλογικά. Είτε έχετε τη δυνατότητα να πληρώσετε είτε όχι, έχετε δικαίωμα πρόσβασης. Η αγορά και το κράτος είναι αυτό που κατανοούμε και μετράμε ως ΑΕΠ. Μας λείπει, ωστόσο, το νοικοκυριό, από όπου όλοι ξεκινάμε κάθε μέρα, και όλη αυτή η απλήρωτη εργασία φροντίδας που παραδοσιακά εκτελείται από γυναίκες σε όλο τον κόσμο. Μας λείπουν επίσης τα κοινά, όπου οι άνθρωποι συνδημιουργούν αγαθά και υπηρεσίες που εκτιμούν.

Μπορείτε να φανταστείτε το νούμερο 1 μάθημα των Οικονομικών να έδειχνε αυτή την ενσωματωμένη οικονομία; Να έδειχνε ότι έχουμε την αγορά, το κράτος, τα νοικοκυριά και τα κοινά αγαθά; Ότι κατανοεί πως αυτοί οι τομείς είναι πολύπλοκοι και αλληλένδετοι και έχουν ισορροπίες ισχύος μεταξύ τους;

Χρειάζεται να επανεξετάσουμε τον ρόλο της ανθρωπότητας στην οικονομία;

Η οικονομική επιστήμη απεικονίζει την ανθρωπότητα ως έναν χαρακτήρα που ονομάζεται ορθολογικός, οικονομικός άνθρωπος. Θα έλεγα ότι πρόκειται για έναν άνθρωπο – δεν έχει εξαρτώμενα πρόσωπα. Είναι ένας άνθρωπος που στέκεται μόνος του με χρήματα στο χέρι του, εγωισμό στην καρδιά του, μια αριθμομηχανή στο κεφάλι του και τη φύση στα πόδια του. Όταν εμφανιζόμαστε, μας λένε ότι είμαστε ανταγωνιστικοί και ιδιοτελείς – τα χαρακτηριστικά της αγοράς.

Αυτό που είναι ανησυχητικό είναι ότι, όταν οι μαθητές μαθαίνουν γι’ αυτό τον χαρακτήρα (τον ορθολογικό οικονομικό άνθρωπο), με την πάροδο του χρόνου αρχίζουν να εκτιμούν το προσωπικό συμφέρον και τον ανταγωνισμό έναντι του αλτρουισμού και της συνεργασίας. Αυτά τα μοντέλα είναι επιτελεστικά. Όταν μιλάμε για τον ορθολογικό οικονομικό άνθρωπο, γινόμαστε περισσότερο σαν αυτόν. Αυτό που λέμε στον εαυτό μας ότι είμαστε, διαμορφώνει αυτό που γινόμαστε…

Είναι πραγματικά σημαντικό να δώσουμε στον εαυτό μας μια πλήρη περιγραφή του ποιοι είμαστε. Στην αγορά, μπορούμε να εμφανιστούμε ως παραγωγοί ή καταναλωτές, και στον χώρο της παραγωγής θα μπορούσαμε να είμαστε εργαζόμενοι (που αποσκοπούν σε έναν μισθό) ή θα μπορούσαμε να είμαστε κεφάλαιο (ο ιδιοκτήτης της γης, των κατοικιών, των εργοστασίων, των ενοικίων και των πόρων). Στον χώρο του κράτους, μπορούμε να είμαστε κάτοικοι, δημόσιοι υπάλληλοι, ψηφοφόροι ή διαδηλωτές. Στον χώρο του νοικοκυριού, είμαστε γονείς, παιδιά, κηδεμόνες ή φροντιστές, και στον χώρο των κοινών αγαθών είμαστε συνδημιουργοί, μέτοχοι, επισκευαστές και διαχειριστές. Όλοι αυτοί είναι ρόλοι που παίζουμε και συνυφαίνουμε άψογα. Πρέπει να ονομάσουμε όλους αυτούς τους διαφορετικούς ρόλους και να αναγνωρίσουμε τις πραγματικά διαφορετικές αξίες και δεξιότητες στις οποίες μας καλούν.

Ένα από τα κεφάλαια στο βιβλίο μου ονομάζεται «Καλλιέργεια της ανθρώπινης φύσης», επειδή έχουμε προφανώς διαφορετικά χαρακτηριστικά στη φύση μας. Έχω 12χρονα δίδυμα. Παρακολουθώ αυτά τα παιδιά μερικές φορές να συνεργάζονται και πολλές φορές να ανταγωνίζονται. Ξέρω ότι ως γονέας, μέρος του ρόλου μου είναι να τα διδάξω να συνεργάζονται, επειδή αυτό μας κάνει κοινωνικά όντα. Πρέπει να μάθουμε αυτές τις δεξιότητες συνεργασίας. Πρέπει να το καλλιεργήσουμε αυτό, και πρέπει να το φέρουμε στη συζήτηση για τα οικονομικά. Αλλά τα οικονομικά κυριαρχούνται απλώς από τη συζήτηση για τις αγορές, τον ανταγωνισμό και την ορθολογικότητα. Είναι ένα μικρό ολίσθημα, και στην πραγματικότητα είναι το πιο κακό ολίσθημα αυτού που είμαστε, οπότε ας διευρύνουμε αυτό το φάσμα και ας φέρουμε τον πλήρη εαυτό μας στην εργασία και στην οικονομική δραστηριότητα.

Φωτο: fb Kate Raworth

Πηγή: epohi.gr/