Δεν έχω ξεχάσει πως η ομαλή διεξαγωγή της ανασκαφικής διαδικασίας στο Μετρό Θεσσαλονίκης εξαρτιόταν στο μεγαλύτερο βαθμό της από τον εκάστοτε υπεύθυνο της Εφορίας Αρχαιοτήτων της πόλης και από την ίδια τη θέληση και το μεράκι των αρχαιολόγων που βρεθήκαμε σε εκείνα τα σκάμματα και ήμασταν αναγκασμένοι να ακολουθήσουμε μια παρωχημένη ανασκαφική μεθοδολογία προσπαθώντας να βγάλουμε ό,τι καλύτερο μπορούσαμε από αυτή.  

Οι εταιρείες, φυσικά, έπαιζαν τον ρόλο που ξέρουν καλά, εκείνον του ευγενούς τραμπούκου, μιας πάγια ενοχλητικής δαμοκλείου σπάθης πάνω από τα κεφάλια μας που μας πίεζε να τελειώσουμε ακόμα και όταν μόλις είχαμε ξεκινήσει την ανασκαφή και δεν είχαμε ιδέα τι θα βρούμε από κάτω.  

Τιτάνια σκάμματα και δεκάδες εργάτες που έπρεπε να συνεργαστείς μαζί τους για να βγει η δουλειά και μάλιστα με όσο το δυνατόν καλύτερο επιστημονικό τρόπο. Δραστικές αποφάσεις που έπρεπε να παρθούν γρήγορα και άμεσα για το αν μια αρχαιότητα θα παραμείνει in situ ή θα ξηλωθεί, με τις περισσότερες στάσεις να μην έχουν διατηρήσει σχεδόν τίποτα in situ, δηλαδή στη θέση του. 

Το "Και μετρό και αρχαία" του Κυριάκου Μητσοτάκη δεν υφίσταται. Από τη στιγμή που οι αρχαιότητες στον σταθμό της Βενιζέλου και της Αγίας Σοφίας ξηλώθηκαν ολοσχερώς αυτό που έχουμε τώρα είναι ένα αρχαιολογικό εξάμβλωμα, άτοπο και άχρονο, τεμαχισμένο από τον αρχικό του χώρο και το αρχαιολογικό του στρώμα, μια καταστροφή άνευ επιστροφής που με τίποτα δεν διορθώνεται και με τίποτα δεν ανασυντίθεται και δεν τοποθετείται επακριβώς στο παρόν. Μια καρικατούρα που ακροβατεί ανάμεσα στο παρελθόν και το παρόν χωρίς ουσία, χωρίς ερμηνεία, χωρίς ουσιαστική συγκειμενικότητα. 

Οι αρχαιότητες δεν "φιλοξενούνται" σε έναν τόπο, αλλά αποτελούν αναπόσπαστο κομμάτι αυτού του τόπου, τον χαρακτηρίζουν και τον κατασκευάζουν δυναμικά και δραστικά, μας δίδαξαν κάποτε στο πανεπιστήμιο. 

Ο συγχωρεμένος ο Γιάννης Σακελλαράκης, ο αρχαιολόγος της Κρήτης, έλεγε πως εμείς οι αρχαιολόγοι είμαστε επιστήμονες τυμβωρύχοι και αν δεν θέλουμε να πραγματοποιήσουμε μια πραγματική λεηλασία του παρελθόντος, τότε οφείλουμε να σεβαστούμε με χειρουργικό τρόπο τα ίχνη του χρόνου που εμφανίζονται στη μύτη της σκαπάνης μας. Αλλιώς, σε τι διαφέρουμε από τους αρχαιοκάπηλους, από τους "αρχαιολόγους της νύχτας"; 

Οι αρχαιότητες του μετρό μετατράπηκαν σε πολιτικό διακύβευμα από τυχάρπαστους κάθε είδους, έχτισαν καριέρες που δεν υπήρχε κανένας λόγος να χτιστούν, έγιναν η αιτία για αρκετά χρόνια να θεωρούμαστε εμείς οι αρχαιολόγοι ως η χειρότερη φάρα και οι μοναδικοί υπεύθυνοι που καθυστερούν την κατασκευή του μετρό και βουλιάζουν τη Θεσσαλονίκη στην ταλαιπωρία και το μποτιλιάρισμα, έγιναν θέμα μιας κίτρινης δημόσιας διαβούλευσης λες και ο καθένας μπορούσε να έχει επιστημονική άποψη για το ζήτημα και με αφορμή μιας υποτιθέμενης καθυστέρησης, το αίτημα της επιστημονικής κοινότητας να μείνουν οι αρχαιότητες στη θέση τους απορρίφθηκε και αυτές σφαγιάστηκαν στα γρήγορα για να γίνει το μετρό που και πάλι καθυστέρησε αρκετά χρόνια. Η οποιαδήποτε αντίδραση θεωρούνταν γραφική, αντιλήψεις ανθρώπων που πετάνε στα σύννεφα και θεωρούν πως η επιστήμη είναι ανώτερη από τον στυγνό τεχνοκρατισμό. 

Βρώμικες ιστορίες, τόσο βρώμικες όσο τα ρούχα μας μετά από μια ημέρα ανασκαφής. 

Και αν κάτι μου έγινε σαφές ως νέα συμβασιούχο αρχαιολόγο τότε -τα "έκτακτα κορίτσια" όπως μας φώναζε ο μακαρίτης ο Χουρμουζιάδης- είναι πως η αρχαιολογία θα είναι στο επίκεντρο μόνο όταν μπορεί να γίνει προϊόν εκμετάλλευσης για την κατασκευή μια τεχνητής ταυτότητας, για να παρουσιαστεί ως ο ακρογωνιαίος λίθος μια τραγελαφικής εθνικής ιδεολογίας. 

Κατά τα άλλα, δεκάρα τσακιστή δεν δίνουν όλοι αυτοί που κόπτονται για τον τάφο του Μεγάλου Αλεξάνδρου και για ένα σωρό άλλες ανοησίες, ούτε για το παρελθόν ούτε για τις αρχαιότητες, ούτε καν για την ιστορία της ίδιας τους της πόλης.

Στη συνείδησή τους, ερείπια ήταν και ερείπια παρέμειναν. Άχρονα και άτοπα, τεμαχισμένα και αποσπασμένα.

Mika Agrafiotou

και ΔΙΔΑΓΜΑΤΑ του Άγγελου Χανιώτη

Δεν είναι πολλές οι ευρωπαϊκές πόλεις που μπορούν να καυχηθούν ότι υπήρξαν έδρες αυτοκρατόρων, όπως η Θεσσαλονίκη, έδρα του αυτοκράτορα Γαλερίου στις αρχές του 4ου μ.Χ. αιώνα. Πολλές είναι οι ελληνικές πόλεις που η οικιστική τους εικόνα δεινοπάθησε από πολέμους, φυσικές καταστροφές και γρήγορη πολεοδομική ανάπτυξη. Λίγες έχουν υποφέρει όσο η Θεσσαλονίκη, ήδη από τον 19ο αιώνα. Οι «Μαγεμένες», τα γλυπτά που κοσμούσαν τη ρωμαϊκή αγορά, μεταφέρθηκαν στο Λούβρο το 1864· το 1874 γκρεμίστηκαν τα παραθαλάσσια βυζαντινά τείχη για να μην εμποδίζουν την οικιστική επέκταση. Ο 20ός αιώνας έφερε την πυρκαγιά του 1917, την καταστροφή του εβραϊκού νεκροταφείου επί Κατοχής, τον σεισμό του 1978 και την οικοδομική αναρχία.

Παρ' όλες τις καταστροφές, είναι εντυπωσιακή η παρουσία αρχιτεκτονικής κληρονομιάς μιας περιόδου που δεν σώζεται ικανοποιητικά ούτε στην Ελλάδα ούτε στην ανατολική Ευρώπη (περίπου 300-1500)· είναι τα αυτοκρατορικά κτίσματα του Γαλερίου και η Ροτόντα, τα βυζαντινά τείχη στο Επταπύργιο, οι υπέροχες βυζαντινές εκκλησίες και τα μοναστήρια, τα πρώτα οθωμανικά κτίρια του 15ου αιώνα (Μπεζεστένι, Αλκαζάρ, Μπέη Χαμάμ). Αυτά δίνουν στη Θεσσαλονίκη το ιδιαίτερο χρώμα της ως κοσμοπολίτικης μεγαλούπολης με ένα πολύχρωμο παρελθόν.

Ετσι, όταν το 2012 βρέθηκε κατά την κατασκευή του σταθμού «Βενιζέλος» σε απίστευτα καλή διατήρηση και μεγάλη έκταση η διασταύρωση των μαρμαρόστρωτων κεντρικών δρόμων της υστερορωμαϊκής και πρωτοβυζαντινής πόλης μαζί με τα κατάλοιπα οικοδομημάτων, κάποιοι είδαν τη δυνατότητα αυτές οι αρχαιότητες να αποτελέσουν κομμάτι μιας μνημειακής ενότητας που θα αναδείκνυε τη μεσαιωνική ιστορία της πόλης και θα ενίσχυε την πολιτιστική της σημασία, υποβαθμισμένη από την παραδοσιακή εμμονή στις κλασικές αρχαιότητες της Αθήνας.

Εκεί που κάποιοι είδαν μια ευκαιρία, άλλοι είδαν από την αρχή ένα εμπόδιο. Η αρχική πρόβλεψη (2013) οι αρχαιότητες να αποσπαστούν και να μεταφερθούν μόνιμα στο στρατόπεδο Παύλου Μελά ευτυχώς αποτράπηκε. Η άσκοπη πολιτικοποίηση του θέματος («ή γαλάζιο μετρό ή κόκκινα αρχαία») εμπόδισε τον νηφάλιο διάλογο των ειδικών για τις καταλληλότερες λύσεις. Το 2017, μετά από γνωμοδότηση του Κεντρικού Αρχαιολογικού Συμβουλίου (ΚΑΣ) υπέρ της κατά χώραν διατήρησης των αρχαιοτήτων σε ποσοστό 91%, δρομολογήθηκαν έργα που θα επέτρεπαν να λειτουργήσει το μετρό στα τέλη του 2020, προσωρινά χωρίς τον συγκεκριμένο σταθμό. Η συνέχεια είναι γνωστή. Το 2019 ο πρωθυπουργός χωρίς γνωμοδότηση του ΚΑΣ, με απλή εξαγγελία στη ΔΕΘ, ακύρωσε το σχέδιο καθυστερώντας την ολοκλήρωση του έργου. Το 2021 ευαίσθητες αρχαιότητες αντιμετωπίστηκαν ως κινητό εύρημα, τεμαχίστηκαν και αποσπάστηκαν. Επέστρεψαν με συρραφές και με υπόστρωμα από μπετόν.

Στην αρχαία Αθήνα έδειχναν το πλοίο με το οποίο υποτίθεται ότι ο Θησέας είχε ταξιδέψει στην Κρήτη. Καθώς τα ξύλα του σάπιζαν, τα αντικαθιστούσαν σταδιακά με νέα, αφήνοντας τους φιλοσόφους να αναρωτιούνται αν τελικά αυτό είναι το πλοίο του Θησέα. Λίγοι ειδικοί θα αναρωτιούνται αν οι αρχαιότητες που τοποθετήθηκαν στον σταθμό είναι αυθεντικό αρχαίο μνημείο ή μνημείο της σύγχρονης τεχνικής. Οι Θεσσαλονικείς θα χαρούν που επιτέλους θα έχουν το μετρό που χρειάζονται και δικαιούνται και σύντομα θα ξεχάσουν τις καθυστερήσεις και την εκτόξευση των δαπανών από τις παλινωδίες. Ποια διδάγματα μπορούμε να εξαγάγουμε από τον προβληματικό σχεδιασμό και την κακή διαχείριση ενός αναμφισβήτητα σημαντικού δημόσιου έργου;

Το σημαντικότερο είναι η υποτίμηση του ρόλου των επιστημόνων στον δημόσιο διάλογο. Οι υπεύθυνοι για τον σχεδιασμό κώφευσαν στις επιστημονικές και τεχνικές γνωματεύσεις από διαπρεπείς μηχανικούς, βυζαντινολόγους, αρχαιολόγους και φορείς όπως η Ελληνική Εταιρεία Περιβάλλοντος και Πολιτισμού (ΕΛΛΕΤ) και η Χριστιανική Αρχαιολογική Εταιρεία. Ειλημμένες αποφάσεις βάσει μελετών καταργήθηκαν με αυθαίρετες εξαγγελίες. Ο νηφάλιος επιστημονικός διάλογος υποκαταστάθηκε από την παραπληροφόρηση και τα ψεύτικα διλήμματα.

Το μετρό της Θεσσαλονίκης δεν είναι μεμονωμένη περίπτωση. Η άποψη των ειδικών αγνοήθηκε για τη μετατροπή πέντε μεγάλων μουσείων σε Νομικά Πρόσωπα Δημοσίου Δικαίου –ακόμα περιμένουμε να δούμε τα οφέλη από αυτή την απόφαση. Το 2023 ο πρωθυπουργός ανακοίνωσε τη μετακίνηση του Εθνικού Αστεροσκοπείου Αθηνών στο υπουργείο Πολιτικής Προστασίας από τη Γενική Γραμματεία Ερευνας και Τεχνολογίας, όπου πρέπει να ανήκει σύμφωνα με την ομόφωνη γνώμη της επιστημονικής κοινότητας. Είχε προηγηθεί η αμφισβήτηση από το υπουργείο Ενέργειας και Περιβάλλοντος και κυβερνητικούς βουλευτές της εγκυρότητας των στοιχείων που έδωσε το Αστεροσκοπείο για την έκταση των καταστροφών από τις πυρκαγιές.

Η Ελλάδα δεν έχει αρκετές Ανεξάρτητες Αρχές. Οταν επιστήμονες αγνοούνται και, το χειρότερο, διασύρονται επειδή η τεκμηριωμένη άποψή τους δεν συμπίπτει με κυβερνητικές πολιτικές, ζημιωμένο είναι το δημόσιο συμφέρον.

*Καθηγητής Αρχαίας Ιστορίας και Κλασικών Σπουδών, Ινστιτούτο Προηγμένων Μελετών, Πρίνστον

και Από την «τρύπα του Κούβελα» στις ράγες των 9,6 χλμ. και των 3 δισεκατομμυρίων, του Απόστολου Λυκεσά

Πάει μήνας που πάνω στα κυβερνητικά μεγάφωνα κουρδίζονται τα επικοινωνιακά όργανα για τη συμφωνία της χαράς, την οποία όλοι οι Θεσσαλονικείς πρέπει να εκδηλώνουμε διότι στις 30 Νοεμβρίου του 2024, εγκαινιάστηκε και αποδόθηκε στους πολίτες το έργο του μετρό. Κανείς φυσικά δεν μπορεί να είναι λυπημένος όταν έχει ολοκληρωθεί ένα έργο που θα βοηθά στις μετακινήσεις στη Θεσσαλονίκη. Η κυβέρνηση όμως υπαγορεύει να δείχνουμε τη χαρά μας. Και για να συμβεί αυτό, η κυβερνητική χορωδία μάς καλεί να πιούμε το νερό της λήθης, να ξεχάσουμε όσα προηγήθηκαν τα τελευταία τριάντα χρόνια στην πόλη, να βρεθούμε στη φαρσικής εκδοχής αλεγρία αναφωνώντας «ουάου»(!) όπως ρητά μας υπέδειξε ο υφυπουργός Νίκος Ταχιάος.

Χρόνια τώρα οι κυβερνήσεις με τους επικοινωνιακούς τροχονόμους τους μας καλούσαν να «κάνουμε ταμείο» όταν το έργο θα τελείωνε. Τώρα μας ανακατευθύνουν: λένε ότι το «ταμείο» αυτό είναι... άχρηστο, επιπλέον μπορεί να μας στερήσει τη... χαρά. Ευτυχώς γλιτώσαμε βασανιστικές γιορτές, συναυλίες, πανηγύρια, αφού φοβήθηκαν ότι θα πάθαιναν ό,τι και με το περίφημο λογότυπο του έργου, για το οποίο η καζούρα ακόμη συνεχίζεται στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης.

Η ιστορία του Μετρό Θεσσαλονίκης είναι το στέμμα μιας ακατανόητης και καταστροφικής μεγαλομανίας. Η πόλη νόμιζε ότι είχε σωθεί όταν ο Σωτήρης Κούβελας εγκατέλειπε το 1989 τη δημαρχία προκειμένου να βάλει υποψηφιότητα για βουλευτής της Ν.Δ. και να γίνει ακολούθως -μεταξύ άλλων- και υπουργός Πολιτισμού! Ολοι γελούσαν τότε με το ανέκδοτο της τρύπας που είχε αφήσει μπροστά στα πανεπιστήμια (σ.σ. υφίσταται μέχρι σήμερα). Η πόλη όμως ηττήθηκε! Στην όποια, λιγοστή, συζήτηση έγινε για το τι μέσο σε σταθερή τροχιά θέλει η πόλη, η πρόταση του Σπύρου Βούγια για τραμ χάθηκε μέσα στους αλαλαγμούς ότι το τραμ ήταν για φτωχοδιάβολους και όχι για πόλη με Ιστορία σαν της Θεσσαλονίκης. Εννοείται ότι αν είχαμε δεχτεί εκείνη την πρόταση, το τραμ θα είχε καλύψει εδώ και χρόνια με πυκνό δίκτυο και τις δυτικές συνοικίες. Σήμερα ποιος τολμά άραγε να ζητήσει από τον κάτοικο Ευόσμου να πανηγυρίσει γιατί υπάρχει μια γραμμή μετρό από Χαριλάου μέχρι τον Νέο Σιδηροδρομικό Σταθμό;

Η ταυτότητα του μετρό

Το μετρό έχει ήδη στην πλάτη του τέσσερα μειονεκτήματα: α) Του πήρε 30 χρόνια να κατασκευαστεί, καταστρέφοντας κάθε άλλο σχεδιασμό για την πόλη, συντρίβοντας στο ενδιάμεσο την καθημερινότητα των πολιτών. β) Λύνει μετά βίας το 12% του κυκλοφοριακού στην πόλη. γ) Εχει ρουφήξει το αστρονομικό ποσό των 500 εκατομμυρίων μόνο σε αποζημιώσεις εργολάβων. δ) Εχει καταστρέψει ένα μοναδικό αρχαιολογικό εύρημα -αλλά όχι μόνο-, καταστροφή ανεπανόρθωτη που δεν φτιασιδώνεται με επικοινωνιακά ρετουσαρίσματα για την απόσπαση και επανατοποθέτηση. Και φυσικά, όπως επισήμως ειπώθηκε, κόστισε 3 δισεκατομμύρια ευρώ! Αλλά ας μη βιαστούμε, διότι ο τελικός λογαριασμός ακόμη δεν έχει έρθει!

Το ιστορικό του έργου-ανέκδοτο (για πολύ πικρά γέλια μέχρι και σήμερα) είναι από σενάριο επιθεώρησης. Από το 1988 και ύστερα από περιπέτειες που καλύπτουν πολλούς τόμους το 2006 υπογραφόταν η πρώτη σύμβαση που έβαζε χρονοδιάγραμμα για ολοκλήρωση το... 2012, αλλά... το 2012 δινόταν παράταση για τον Νοέμβριο του 2016, βλέποντας την ολοκλήρωση κατά το 2020, αλλά το 2019 ο Κυριάκος Μητσοτάκης ανήγγειλε τέλος του έργου το 2023, που τελείωσε(;) στο τέλος του 2024.

Γιατί όμως είχαμε συνεχείς διακοπές και καθυστερήσεις του έργου, για τις οποίες έχουμε πληρώσει ήδη 500 εκατομμύρια για αποζημιώσεις (και μάλλον δεν τελειώσαμε); Εφταιγε μόνο ο αγώνας για τη διάσωση του αρχαίου τοπίου στη Βενιζέλου; Η απάντηση είναι πολύ απλή: όχι! Ο αγώνας για τα αρχαία δεν καθυστέρησε το έργο παραπάνω από έξι μήνες (μέχρι την απόφαση του ΣτΕ). Το θέμα είναι πού χάθηκαν τόσα χρόνια;

Τρία (!) ολόκληρα χρονάκια (2007-2010) καθυστέρησε η εγκατάσταση εργοταξίου στο Παπάφειο επειδή αντιδρούσαν οι απόφοιτοι του ιδρύματος και ο τότε μητροπολίτης Ανθιμος είχε προσφύγει στο ΣτΕ κατά της απόφασης απαλλοτρίωσης. Πολλοί είναι αυτοί που υποκρίνονται σήμερα ότι δεν θυμούνται τίποτα.

Κι από κοντά τα ανήκουστα: α) Μετακινήθηκαν οι σταθμοί «Βούλγαρη» και «Νέα Ελβετία» γιατί στον σχεδιασμό δεν είχε ληφθεί υπόψη η ύπαρξη σεισμικού ρήγματος και ρέματος αντιστοίχως. β) Στον σταθμό «Ανάληψη» διαπίστωσαν ότι για να γίνουν εργασίες έπρεπε να ρίξουν τα μπαλκόνια των πέριξ πολυκατοικιών για να μπορούν να δουλέψουν τα μηχανήματα! γ) Προβλήματα με τις απαλλοτριώσεις σε Ανάληψη, Πατρίκιου, Βούλγαρη και Νέα Ελβετία, μαζί με προβλήματα μετεγκατάστασης των μετροπόντικων στη Νέα Ελβετία (στον περιβάλλοντα χώρο του σταθμού υπάρχουν προβλήματα μέχρι και σήμερα)! δ) Στα ανωτέρω προσθέστε και κάτι «λεπτομέρειες», δηλαδή ότι το έργο ήταν μελετητικά ανώριμο, οι ανάδοχοι (ΑΕΓΕΚ και ΑΚΤΩΡ είχαν προβλήματα ρευστότητας) και φυσικά δεν ακούστηκε ποτέ η φωνή των αρχαιολόγων για όσα είχαν προβλέψει πριν ξεκινήσει το έργο.

Το έγκλημα στη Βενιζέλου

Είχε προηγηθεί η καθαίρεση της Βασιλικής από τον σταθμό στο Σιντριβάνι. Είχε γίνει ήδη η καταστροφή με τις αποξηλώσεις του Decumanus στον σταθμό Αγίας Σοφίας. Αλλη μία, και τέτοιας έκτασης όσο στη Βενιζέλου, οι αρχαιολόγοι δεν άντεχαν. Στα τέλη του 2012 η προϊσταμένη της Εφορείας Αρχαιοτήτων Θεσσαλονίκης, Δέσποινα Μακροπούλου, κάλεσε «μυστική» συνάντηση στο Αρχαιολογικό Μουσείο Θεσσαλονίκης με ένα ερώτημα: δεδομένου ότι το εύρημα στον σταθμό Βενιζέλου είναι τέτοιας αξίας που πρέπει να σωθεί παραμένοντας στη θέση του, μπορούμε να δώσουμε τον αγώνα; Ο οποίος αγώνας άρχισε, παρότι στις 28 Ιανουαρίου 2013 είχαμε ομόφωνη (!) γνωμοδότηση του ΚΑΣ και απόφαση του πρώην αναπληρωτή υπουργού Πολιτισμού, Κώστα Τζαβάρα, για απόσπαση των αρχαιοτήτων και μεταφορά τους στο πρώην στρατόπεδο Παύλου Μελά (α, πόσο και πόσοι θέλουν κι αυτή την απόφαση να την ξεχάσουν και απατηλά, σαν πολιτικοί απατεώνες, τώρα ρητορεύουν δήθεν με το σύνθημα «εμείς πάντα θέλαμε και αρχαία και μετρό»). Στις μαζικές λαϊκές πορείες εναντίον των μνημονίων κοντά στα άλλα συνθήματα είχε ενταχθεί και το αίτημα για τη διάσωση των αρχαιοτήτων στη Βενιζέλου.

Την ιστορία την έχουμε διηγηθεί αναλυτικά στην «Εφ.Συν.» (έχουμε ειδικό φάκελο στην efsyn.gr με όλα τα δημοσιεύματα -πάνω από 150- από το 2019 με χρονολογική σειρά). Χθες το υπουργείο Πολιτισμού αποδύθηκε σε μια προσπάθεια με χαρακτηριστικά τηλεοπτικού υπερθεάματος να ξεγελάσει το πανελλήνιο, δείχνοντας την ξενάγηση του πρωθυπουργού και ομνύοντας δήθεν στη «σωτηρία» των αρχαιοτήτων. Επιφανείς αρθρογράφοι εξηγούν στις επόμενες σελίδες ποια είναι η αλήθεια.

Τα υπόλοιπα τα συνόψισε στην τελευταία ανακοίνωσή της η Ελληνική Εταιρεία Περιβάλλοντος και Πολιτισμού (ΕΛΛΕΤ): αυτό που υπάρχει στη Βενιζέλου είναι «ένα σκηνικό που επιχειρεί να εντυπωσιάσει με συνήθη πλέον τεχνικά μέσα και κατασκευές που χαρακτηρίζονται "καινοτόμες", ενώ η απώλεια της αυθεντικότητας είναι οριστική. Το επιχείρημα του κατασκευαστή ότι "κανείς δεν θα καταλάβει ότι κουνήθηκαν τα έργα" προκαλεί και υποτιμά την επιστημονική κοινότητα και τους επισκέπτες». Οι μόνοι σήμερα που υποδύονται τους εκστατικούς με το διαλυμένο τοπίο είναι οι ίδιοι που χειροκροτούσαν τον Κώστα Αχ. Καραμανλή όταν διαπίστωνε μετά δεκάλεπτη αυτοψία ότι «δεν είδα καμία υπόγεια Πομπηία». Μνημειώδες!