Αναζητούμε το πρόσωπο της χώρας, των ανθρώπων, καθώς κυλούν τα χρόνια άλλοτε βαριά κι άλλοτε σε υπερεπιτάχυνση. Οι περισσότεροι δυσανασχετούν με το παρόν, νοσταλγούν το παρελθόν – η μισοσβησμένη εμπειρία προσφέρει παρηγοριά.]

Το πέρασμα του χρόνου

Ηρθε στα χέρια στα χέρια μου ένα βιβλίο, που με τον δικό του ιδιαίτερο τρόπο απαντά στα ερωτήματά μου για το πέρασμα του χρόνου, για τις μεταβολές του τόπου, των ανθρώπων. Είναι ένα εξαιρετικά απλό βιβλίο: Σημειώσεις ημερολογίου και φωτογραφίες ενός παντοπωλείου της Νότιας Χίου – αυτός είναι ο επεξηγηματικός υπότιτλος και τα λέει όλα. Τίτλος: Μπακάλ - Σίζον, Οφ Σίζον. Συγγραφέας: Γιάννης Κωσταρής.

Το βιβλίο (εκδόσεις Αντίποδες, σειρά Φωταγωγός) έχει μια αντισυμβατική μορφή, χειροτεχνική ας πούμε. Η ράχη του είναι γυμνή, φαίνονται οι κόκκινες κλωστές της ραφής, σε ωραίο κοντράστ με το πράσινο εξώφυλλο. Οι τίτλοι στο εξώφυλλο και μέσα στο βιβλίο είναι με γραμματοσειρά σαν των θερμικών αποδείξεων της ταμειακής μηχανής και των POS. Είναι ημερολόγιο μίνι μάρκετ, είπαμε. To κείμενο είναι στοιχειοθετημένο με Απλά Ελληνικά, των παλαιών βιβλίων. Ολη η τυπογραφική μορφή, του Γιάννη Καρλόπουλου, υπηρετεί με αθόρυβο ουσιώδη εξπρεσιονισμό το ημερολόγιο και τις λυρικές φωτογραφίες: άνθρωποι, θραύσματα τοπίων, απουσίες.

Μπακάλ

«σ’ αυτό το μαγαζί γεννήθηκα, η οικογένειά μου το άνοιξε αρχές του εβδομήντα και προς τα τέλη της δεκαετίας του ενενήντα το νοικιάσαμε· ξενοικιάστηκε το δύο χιλιάδες δεκατέσσερα, το άφησα ένα χρόνο κλειστό γιατί δεν ήξερα τι να το κάνω και το επόμενο καλοκαίρι το άνοιξα».

Ο ΓΚ από τις πρώτες αράδες ορίζει το υλικό πλαίσιο της αφήγησής του, χώρο και χρόνο. Μίνι μάρκετ στο παραθαλάσσιο χωριό Κώμη της Χίου. Κάτοικοι χειμώνα ενενήντα.

Ο,τι ακολουθεί, στις λιγότερες από 100 σελίδες, ό,τι γράφεται με εξαιρετική οικονομία, με κλινική ακρίβεια, με σεβασμό στην υλικότητα των αισθημάτων και των μικρών χειρονομιών, ό,τι υπονοείται μέσα από τις αράδες, ό,τι εικονίζεται στις φωτογραφίες, αλλά και ό,τι μισοκρύβεται ή μισοφανερώνεται, είναι μια πλήρης καταγραφή της Ελλάδας την παρελθούσα (παρούσα;) δεκαετία. Είναι ό,τι είμαστε εμείς τώρα.

Γυμνή πραγματικότητα

Ο ΓΚ δεν φωνασκεί, δεν λαχανιάζει, δεν δηλώνει. Το Μπακάλ δεν είναι φιλόδοξη λογοτεχνία. Είναι η γυμνή πραγματικότητα. Ακόμη κι αν δεν έχεις καμία εμπειρία από μαγαζιά ή από εργασία «σεζόν» ή από την ερημοποίηση που φέρνει ο τουρισμός (εγώ έχω), ακόμη κι αν έχεις βρεθεί μόνο από τη μεριά του τουρίστα, του θερινού επισκέπτη, του καταναλωτή υπηρεσιών και γιαουρτιών, οι μικροαφηγήσεις του Κωσταρή πίσω από τον πάγκο του μίνι μάρκετ σε κάνουν να υψωθείς πάνω από τις ορατές τσίχλες σοκολάτες του πάγκου και τα 99% αόρατα βιβλία πίσω απ’ το ταμείο, ακούς τις μουσικές του μπακάλ, Τίντερστικς, Τομ Γουέιτς, Βλαντιμίρ Βισότσκι, ακούς τα πουλιά και τα κύματα, τη βροχή, μυρίζεις το χώμα με Νοτιά, βλέπεις το ασυνάρτητο τοπίο, τα σπίτια με πινακίδα πλεξιγκλάς και QR Code του ερμπιενμπί, τους προπετείς Αθηναίους· οι μικροαφηγήσεις και τα φωτογραφικά αποτυπώματα σε οδηγούν να υψωθείς πάνω από τις αρίφνητες ψηφίδες του πραγματικού και να δεις το όλον, ή έστω το πολύ: μια χώρα που αλλάζει, μια κοινωνία ασύνδετη, ξεμασκουλωμένη, σε υπερεπιτάχυνση. Ισως και σε ενδόρρηξη.

Μίνι αλήθεια

Ανάμεσα σε ημερολόγιο και εξομολόγηση, με καίριες παρατηρήσεις για τη δομή της οικονομίας, για τους κραυγαλέους και τους αφανείς ανθρωπότυπους, για τον τόπο χωρίς ταυτότητα, για τη φύση που υποχωρεί παντού, αναδύεται μια γυμνή μικρή αλήθεια. Αυτή είναι η αλήθεια του Μπακάλ, η μίνι αλήθεια της Ελλάδας: όλη η Ελλάδα χωράει σε ένα μίνι μάρκετ σεζόν, σ’ ένα παραθαλάσσιο χωριό με ενενήντα ηλικιωμένους κατοίκους τον χειμώνα.