Παρασκευή, 13 Οκτωβρίου 2023 16:52

Μπούλινγκ στον φονικό εγκέφαλο

Επιλέγων ή Συντάκτης 
Βαθμολογήστε αυτό το άρθρο
(4 ψήφοι)

brainΣπύρος Μανουσέλης. Γιατί η «τυφλή» βία και ο παραλυτικός φόβος που τη συνοδεύει αποτελούν πλέον τα σταθερά και δυσεξάλειπτα συστατικά της εγκεφαλικής και κοινωνικής ζωής μας; Για τις σύγχρονες νευροεπιστήμες τόσο το ανατομικό υπόστρωμα όσο και τα λειτουργικά εγκεφαλικά κυκλώματα του φόβου και της βίας εμπλέκονται άμεσα και αλληλεπιδρούν μεταξύ τους προκειμένου να καθορίσουν τις αντιδράσεις του οργανισμού μας στις αφόρητες πιέσεις και στις καταστροφικές αλλαγές που βιώνει. Διαβάζοντας κανείς για αυτά τα πρόσφατα επιστημονικά επιτεύγματα, καλό θα ήταν να έχει πάντα κατά νου ότι κάθε προσπάθεια για μια αποκλειστικά νευροβιολογική εξήγηση του κυκλώματος της ανθρώπινης βίας και του φόβου μπορεί να λειτουργήσει νομιμοποιητικά και τελικά απανθρωποποιητικά: εκλογικεύοντας ή δικαιολογώντας «επιστημονικά» τις πιο απάνθρωπες και αντικοινωνικές πράξεις βίας.

Σκηνές ανείπωτης βίας προβάλλονται καθημερινά στην τηλεόραση, εικόνες που εισβάλλουν και εγκαθίστανται στο μυαλό μας και επηρεάζουν παραλυτικά τη σκέψη μας. Επιπλέον η TV μάς βομβαρδίζει καθημερινά και ανελέητα με πλήθος απειλητικές ειδήσεις: φυσικές, οικονομικές καταστροφές, κλοπές, δολοφονίες, βιασμούς, αδικαιολόγητα βίαιες επεμβάσεις της αστυνομίας κ.ο.κ. Πρόκειται για προσεκτικά επιλεγμένες και επιμελώς διογκωμένες ειδήσεις που σκοπό έχουν όχι να μας ενημερώσουν, αλλά, ενισχύοντας τα εγγενή μας αισθήματα φόβου και ανασφάλειας, να μας παγιδεύσουν σε μια κατάσταση μόνιμης και χωρίς διέξοδο απειλής.

 

Ετσι διαμορφώνεται το αίσθημα του συλλογικού πανικού για κάποια επικείμενη απειλή -φυσική, οικονομική, τρομοκρατική, πολεμική κ.λπ.- την οποία τα ΜΜΕ φροντίζουν επιμελώς να παραμένει ασαφής. Η αρχή λειτουργίας αυτού του νευροψυχολογικού μηχανισμού είναι αρκετά απλή: όσο λιγότερα γνωρίζουμε για την απειλή που ελλοχεύει, τόσο περισσότερο απειλητική τη θεωρούμε.

Το ότι η συστηματική καλλιέργεια του φόβου εξυπηρετεί κατά κανόνα σκοτεινές πολιτικές ή και οικονομικές σκοπιμότητες είναι λίγο-πολύ γνωστό. Λιγότερο γνωστό είναι μέσα από ποιους εγκεφαλικούς μηχανισμούς εσωτερικεύονται καθημερινά η βία του φόβου και ο φόβος της βίας. Ενώ δηλαδή η φαινομενολογία ή η κοινωνιολογία του φόβου και της βίας έχουν περιγραφεί λίγο πολύ επαρκώς, οι νευροβιολογικές προϋποθέσεις αυτών των αρχέγονων και καθολικών συναισθημάτων παραμένουν αδιαφανείς.

Απορρυθμίζοντας το κύκλωμα φόβου-βίας

Οι νευροεπιστήμες μάς αποκαλύπτουν ότι στην εμφάνιση των συναισθημάτων φόβου και βίας εμπλέκεται ένα πολύπλοκο δίκτυο από πυρήνες του μεταιχμιακού συστήματος, που περιλαμβάνει μια σειρά από υποφλοιώδεις δομές (αμυγδαλή, ιππόκαμπος και θάλαμος) οι οποίες συνδέονται στενά και επικοινωνούν με τις ανατομικά ανώτερες δομές του νεοφλοιού του εγκεφάλου μας.
 

Αν ο φόβος και η βία αποτελούν δύο επίμονες και αλληλοδιαπλεκόμενες παρουσίες σε όλη την ανθρώπινη ιστορία, μήπως τελικά θα πρέπει να αποδεχτούμε ότι οι άνθρωποι είναι εκ φύσεως «επιθετικά» και «φοβικά» όντα; Πράγματι δεν είναι λίγοι αυτοί που υποστηρίζουν ότι τόσο ο διάχυτος φόβος για την «άλογη» και παραληρηματική βία της σύγχρονης κοινωνικής ζωής, όσο και η μαζική ανασφάλεια εξαιτίας του λυσσαλέου και απάνθρωπου νεοφιλελεύθερου ανταγωνισμού δεν αποτελούν μόνο ιστορικά φαινόμενα, αλλά «έμφυτες» και άρα διαχρονικές βιολογικές αντιδράσεις.

Βιοψυχολογικές συμπεριφορές που σύμφωνα με ορισμένους επαΐοντες -κοινωνικούς βιολόγους, ηθολόγους, παιδαγωγούς, νομικούς και ψυχιάτρους- θα πρέπει να εξαρτώνται και σε τελευταία ανάλυση να πηγάζουν από την ανθρώπινη φύση: από κάποια ασαφή αλλά διαχρονικά «ένστικτα» επιθετικότητας και φοβίας, τα οποία εντοπίζονται στον εγκέφαλό μας ή εναλλακτικά βρίσκονται «εγγεγραμμένα» στα γονίδιά μας ή πάλι είναι εγκεφαλικά επειδή κωδικοποιούνται από τα γονίδιά μας. Ωστόσο μόνο τις τελευταίες δεκαετίες οι νευροεπιστήμες απέκτησαν τα τεχνολογικά μέσα (υπολογιστική ηλεκτροεγκεφαλογραφία, λειτουργική μαγνητική τομογραφία, γονιδιακή ταυτοποίηση κ.ά.) που απαιτούνται για τη διερεύνηση των γενετικών προδιαγραφών και τη χαρτογράφηση των εγκεφαλικών κυκλωμάτων του φόβου και της βίας.

Ετσι επιβεβαίωσαν πράγματι ότι διαφορετικά πρωτογενή συναισθήματα (απέχθεια, φόβος, θυμός, χαρά κ.ά.) παράγονται και εκδηλώνονται μόνο μετά την ενεργοποίηση διαφορετικών (αλλά όχι απομονωμένων μεταξύ τους) εγκεφαλικών συστημάτων. Πιο συγκεκριμένα ανακάλυψαν ότι στα συναισθήματα φόβου εμπλέκεται πάντοτε ένα πολύπλοκο κύκλωμα από τους πυρήνες του μεταιχμιακού συστήματος, το οποίο περιλαμβάνει μια σειρά από υποφλοιώδεις δομές (υποθάλαμος, θάλαμος, ιππόκαμπος, αμυγδαλή).

Πράγματι τόσο οι πρωτοποριακές έρευνες του J.Ε. LeDoux όσο και οι μετέπειτα έρευνες του Α. Damasio ανέδειξαν τον αποφασιστικό ρόλο της αμυγδαλής στην παραγωγή των φοβικών συναισθημάτων. Και όπως πρώτοι αυτοί οι κορυφαίοι νευροεπιστήμονες επιβεβαίωσαν πειραματικά, ο πρωταγωνιστικός ρόλος της αμυγδαλής στην παραγωγή των αισθημάτων φόβου οφείλεται στο ότι βρίσκεται στο σταυροδρόμι πλήθους νευρικών οδών που συνδέουν τις κατώτερες ή πιο αρχαϊκές υποφλοιώδεις εγκεφαλικές δομές με τις ανώτερες, πιο εξελιγμένες δομές του εγκεφαλικού φλοιού.

Ετσι εξηγείται γιατί οι άνθρωποι, όπως εξάλλου και τα περισσότερα ζώα, μπορούν να βιώνουν αισθήματα έντονου φόβου ή και πανικού όταν βρίσκονται αντιμέτωποι με κάτι που τους είχε τρομάξει και στο παρελθόν. Ομως μόνο οι άνθρωποι μπορούν επιπλέον να τρομοκρατηθούν και από κάτι που απλώς έτυχε να διαβάσουν, να δουν ή να ακούσουν, χωρίς ποτέ να το έχουν βιώσει προσωπικά κατά το παρελθόν. Ενα γεγονός που προφανώς θα πρέπει να σχετίζεται με τις περίπλοκές ανατομικά και τις αμφίδρομες λειτουργικά διασυνδέσεις των υποφλοιικών δομών (π.χ. της αμυγδαλής) με τις ανώτερες φλοιικές περιοχές της ανθρώπινης μνήμης και συνείδησης, οι οποίες είναι σε θέση να επεξεργάζονται και να μεταφράζουν σε προσωπικά βιώματα αυτές τις πολύ πιο αφηρημένες πληροφορίες. Επομένως το έντονο άγχος, ο φόβος ή και ο ανεξέλεγκτος πανικός που μας προκαλούν οι πολύ βίαιες σκηνές που προβάλλονται -εσκεμμένα και καθ’ υπερβολή- από τα ΜΜΕ αποβλέπουν τελικά στην απορρύθμιση των πολύπλοκών νοητικών-συναισθηματικών λειτουργιών του εγκεφάλου μας.

Το εγκεφαλικό αποτύπωμα της «απάνθρωπης» βίας

Ωστόσο εξίσου εντυπωσιακά συμπεράσματα έχουν να επιδείξουν και οι έρευνες σχετικά με το εγκεφαλικό υπόστρωμα και τις λειτουργίες της ανθρώπινης επιθετικότητας. Τις δύο τελευταίες δεκαετίες μάλιστα σημειώθηκε εντυπωσιακή πρόοδος στον εγκεφαλικό εντοπισμό των δομών αλλά και των νευροχημικών μηχανισμών που εμπλέκονται στην πυροδότηση των πιο βίαιων ανθρώπινων συμπεριφορών. Πράγματι οι νευροεπιστήμες κατάφεραν να εντοπίσουν και να χαρτογραφήσουν λεπτομερώς τις παλαιοεγκεφαλικές δομές, δηλαδή τις εξελικτικά αρχαιότερες δομές του εγκεφάλου μας που εμπλέκονται άμεσα όποτε εκδηλώνουμε κάποια επιθετική ή βίαιη συμπεριφορά.

Με τους όρους «βία» και «επιθετικότητα» οι σύγχρονοι επιστήμονες περιγράφουν όλους τους ενδογενείς βιολογικούς μηχανισμούς που προδιαθέτουν και καθορίζουν τη βίαιη δράση ενός οργανισμού απέναντι σε άλλους οργανισμούς, οι οποίοι ενδέχεται να ανήκουν στο ίδιο ή σε διαφορετικά είδη. Ωστόσο η βιολογική επιθετικότητα μπορεί να εκδηλώνεται ποικιλοτρόπως: με «λεκτικές» ή σωματικές απειλές, με εκφράσεις θυμού ή οργής, με παιγνιώδεις ανταγωνιστικές συμπεριφορές ή με ιδιαίτερα βίαιες επιθέσεις. Πάντως ένα αποφασιστικό κριτήριο διάκρισης αυτών των επιθετικών συμπεριφορών είναι το αν αυτές εκδηλώνονται σε μέλη της ίδιας ομάδας ή του ίδιου είδους (ενδοειδική επιθετικότητα) ή σε μέλη διαφορετικών ειδών (διαειδική επιθετικότητα).

Για παράδειγμα μια γάτα συμπεριφέρεται εντελώς διαφορετικά όταν επιτίθεται σε ένα ποντίκι απ’ ό,τι όταν επιτίθεται σε μια άλλη γάτα. Κάτι που ισχύει για σχεδόν όλα τα ζώα, ανεξάρτητα από το αν είναι αρπακτικά, «αιμοβόρα» σαρκοφάγα ή «ειρηνικά» φυτοφάγα. Αυτά τα αυστηρά φυσικά όρια και οι διαφοροποιήσεις στις εκδηλώσεις της ζωικής επιθετικότητας φαίνεται πως είναι λιγότερο σαφείς στο ανθρώπινο είδος, το οποίο παρά τις ανώτερες νοητικές του ικανότητες, ή μάλλον εξαιτίας τους, μπορεί να συγχέει και ενίοτε να παραβιάζει κατάφωρα την αποφασιστική βιολογική διάκριση της ενδοειδικής από τη διαειδική βία. Κοντολογίς μόνο οι άνθρωποι είναι ικανοί να εξοντώνουν συστηματικά και με μεγάλη ευκολία άλλους ανθρώπους, επειδή είναι πεπεισμένοι και θεωρούν ότι τα θύματά τους δεν ανήκουν στο… ανθρώπινο είδος. Ισως μόνο έτσι εξηγούνται τα εξολοθρευτικά πογκρόμ και οι μαζικές εξολοθρεύσεις πληθυσμών που «κοσμούν» την Ιστορία μας.

Πάντως η ανθρώπινη βία και επιθετικότητα δεν αποτελούν καθόλου ενιαίο βιολογικό φαινόμενο, αλλά περιλαμβάνουν ένα πολύ ευρύ φάσμα καταστροφικών και αυτοκαταστροφικών συμπεριφορών, οι οποίες διαφοροποιούνται αφενός ως προς τα πρότυπα της βίαιης συμπεριφοράς που υιοθετούνται σε διαφορετικές περιστάσεις και αφετέρου ως προς τα ενδογενή ή τα εξωγενή αίτια που πυροδοτούν αυτές τις βίαιες συμπεριφορές.

Οσο για τα νευρωνικά κυκλώματα που εμπλέκονται άμεσα και τα οποία τελικά ρυθμίζουν την ανθρώπινη επιθετικότητα, οι σχετικές νευροαπεικονιστικές μελέτες έχουν αποκαλύψει ότι τα συγκεκριμένα κυκλώματα της βίας εντοπίζονται στις ίδιες ακριβώς εγκεφαλικές δομές που εμπλέκονται και ρυθμίζουν τις φοβικές μας αντιδράσεις. Εξάλλου οι ειδικοί γνωρίζουν από καιρό ότι το μεταιχμιακό σύστημα και ειδικότερα δύο βασικές δομές του, ο υποθάλαμος και η αμυγδαλή, παίζουν αποφασιστικό ρόλο στην παραγωγή και στις διαβαθμίσεις των αισθημάτων τόσο της επιθετικότητας όσο και του φόβου. Γεγονός που προφανώς σχετίζεται και αντανακλά τη βαθύτατη σχέση εξάρτησης και τη συνεξέλιξη των επιμέρους εγκεφαλικών δομών που ρυθμίζουν αυτές τις δύο ζωτικής σημασίας και συμπληρωματικές συμπεριφορές!

Συνεπώς θα πρέπει να θεωρείται πλέον επαρκώς επιβεβαιωμένο ότι για τις ενστικτώδεις ζωικές αντιδράσεις επίθεσης ή φυγής παίζουν αποφασιστικό ρόλο κάποιες υποφλοιώδεις δομές όπως ο ιππόκαμπος, η αμυγδαλή, ο θάλαμος και ο υποθάλαμος: οι εγκεφαλικές δομές δηλαδή που ενεργοποιούνται υποσυνείδητα και αυτομάτως όταν εμφανίζεται κάποια πραγματική ή φανταστική απειλή στον εγκέφαλό μας και αυτές ακριβώς οι εγκεφαλικές δομές πρέπει να αποφασίσουν ταχύτατα -και άρα μη συνειδητά- για την άμεση απάντηση του αυτόνομου νευρικού συστήματος στις διάφορες απειλητικές καταστάσεις. Και μολονότι οι ερευνητές πίστευαν αρχικά ότι σε αυτές τις πιο αρχαϊκές εγκεφαλικές δομές θα πρέπει να αναζητηθούν τα εγκεφαλικά «κέντρα» της επιθετικότητας, σήμερα θεωρείται μάλλον απίθανο να εντοπιστούν τέτοια αυστηρά οριοθετημένα εγκεφαλικά «κέντρα βίας» επειδή εν τω μεταξύ διαπίστωσαν ότι στην εκδήλωση κάθε επιθετικής ή αντικοινωνικής συμπεριφοράς μας εμπλέκονται πολλά εγκεφαλικά κυκλώματα, τα οποία δρουν σε συνάρτηση με τα θετικά ή τα αρνητικά που δέχονται από το κοινωνικό περιβάλλον.

Κάτι που, όπως θα δούμε αναλυτικότερα στο επόμενο άρθρο, επιβεβαιώνεται και από πλήθος κλινικών νευρολογικών και ψυχιατρικών μελετών οι οποίες αφορούν τις παθολογικά φοβικές ή και τις πολύ βίαιες συμπεριφορές ορισμένων ανθρώπων, π.χ. των κατά συρροήν δολοφόνων.

Στα άτομα που εκδηλώνουν σοβαρές φοβικές ή επιθετικές διαταραχές εξαιτίας ενός επίκτητου εγκεφαλικού τραύματος ή μιας εκ γενετής εγκεφαλικής ανωμαλίας έχει διακοπεί ή βραχυκυκλώνει συχνά η φυσιολογική επικοινωνία μεταξύ των ειδικών εγκεφαλικών κυκλωμάτων που ευθύνονται για τον φόβο και τη βία. Με αποτέλεσμα να είναι εντελώς ανίκανα να ελέγξουν ή έστω να περιορίσουν είτε τις εξαιρετικά βίαιες, είτε τις παράλογα φοβικές αντιδράσεις τους. Γεγονός που με τη σειρά του διαφωτίζει και ίσως εξηγεί την ασύλληπτη ωμότητα καθώς και την παντελή έλλειψη ενσυναίσθησης ή τύψεων που ορισμένοι δολοφόνοι επιδεικνύουν για τα θύματά τους.

Πηγή: efsyn.gr/epistimi

 
Τελευταία τροποποίηση στις Παρασκευή, 13 Οκτωβρίου 2023 17:00
Λάκης Ιγνατιάδης

Ραβδοσκοπία ατζαμή

Προσθήκη νέου σχολίου

Κωδικός ασφαλείας
Ανανέωση